گهورینێن کەشەوهەوایێ ئێکە ژ پرسەیێن هەرە گرنگ یێن جیهانێ د نوکە دا. ئەڤ ڤەکولینا ئەم دێ بەحس کەین ژی ل سەر ئەگەرێن ڤان گهورینان دئاخڤیت، دگەل دەرئەنجامێت هندێ ل سەر عیراقێ. ب کورتی، ئەڤ ڤەکولینە دیارکرییە کو عیراق یێ د بارودوخەکێ مەترسیدار دا دچیت، ژبەر زێدەبوونا پلەیێن گەرمێ و کێمبوونا بارانێ. ئەڤ گهورینە ژی دبنە ئەگەر کو ئاڤ یێ کێم بیت، چاندن ژی بەرهەمەکێ باش نەبیت، هەر وەسا دەرئەنجامێن خراپ ل سەر ساخلەمیێ ژی هەیە، ژبەر زێدەبوونا تۆفانێن تۆزێ وگەلەک دەرئەنجامێت دی.
ئەگەرێن گهورینێن کەشوهەوایێ
هندەک ئەگەرێن سروشتی هەنە، کو ژبەر رودانێن سروشتی چێدبیت، وەک پەقینێن بورکانی، و هەر وەسا ژبەر چالاکیێن حەتاڤێ و تیشکا ژێ دهێت.
لێ ئەگەرێ سەرەکی یێ گهورینێن کەشوهەوایێ ژ چالاکیێن مرۆڤا دهێت، کو سێ جۆرە چالاکییا بخۆڤە دگریت:
- سوتنا گاز وپەنزین و بەرهەمێن نەفتێ: ژ ئەگەرێ بکارئینانا وان بۆ چێکرنا ووزەی، و د ناڤ کارگەها دا، و هەر وەسا ترۆمبێلا. کو دبیتە ئەگەر رێژەکا مەزن یا توانا ئۆکسیدی کاربون (CO2) بهێتە دەردان بۆ ناڤ هەوایێ.
- دەرکرنا غازێن زیانبەخش: ژبەر دەرکرنێن دوکێلا موەلیدا و کێلگەهێن نفتێ. کو ڤەکولین دبێژت کو ژ سالا 2001 هەتا سالا 2020 غازا CO2 و دەرکرنا وێ زێدەبوویە ل عیراقێ ژ 1.9 ملیار تۆن بۆ 4.6 ملیار تۆن.
- رێکێن چاندنێ و ژ دەستدانا دار و دارستانان: ژبەر بکارئینانا هندەک جورێن سەمادێ و ماددەیێن کیمیایی د چاندنێ دا، هەر وەسا ژبەر ژ دەستدانا کەسکاتیێ.
دەرئەنجامێن گهورینێن کەشوهەوایێ و کاریگەریێن خراپ ل سەر عیراقێ:
- کێمبوونا باران بارینێ: ل سالێن 2020ـا، کێمتر باران هاتییە ژ سالێن 2000ـا و سالێن 1990ـا.
- زێدەبوونا پلەیێن گەرمێ: عیراق هەر ژ سالێن 1950ـا هەتا نوکە یێ بەرەف گەرم بوونێ دچیت، و د ناڤبەرا سالێن 1991 و 2021، پلەیا ناڤەندییا گەرماتیێ ب دوو پلەیێن سیلیزی زێدەتر لێ هاتییە.
- تۆفانێن تۆز و خولیێ: ب ژمارەکا زێدەتر ل سالێن دوماهیێ ل عیراقێ رویددەن. ئەگەر ژی کێمییا بارانێ، زێدەبوونا گەرمێ، و زێدەبوونا چول و بیابانان ژی.
- کێمییا بەرهەمێن چاندنێ: 39% ژ عەردێ عیراقێ یێ بوویە بیابان، هەر وەسا 54% رێژەیا خۆی تێدا زێدەتر لێ هاتییە ڤێجا بەرهەم نابیت. ژبەر گەرمێ، و هشکاتیێ، و زێدەبوونا خۆی ناڤ عەردی، بەرهەمێ چاندنێ گەلەک یێ کێم بووی.
- دەرئەنجامێن دی: وەک زێدەبوونا هەژاریێ، ژ دەستدانا کارێ هندەک خێزانێن گوندا، تێکچوونا ساخلەمیێ و زێدەبوونا نەساخیێن گرێدای ب کەشوهەوایێ ڤە، و کێمبوونا هاتنا گەشتیاران بۆ عیراقێ.
پلانەک بۆ کێمکرنا کاریگەریێن ڤان گهورینان:
- گهوینا رێکێن بەرهەمئینانا ووزەی بۆ رێکێن ووزەیا نویبووی، وەک حەتاڤ یان هەوا: هاریکاریکرنا کۆمپانیێن گرێدای ب هندێ و خەلکی ژی کو ڤان رێکا ل ناڤ ماڵێن خۆ بکاربینن، هەر وەسا بکارئینانا ڤان رێکا بۆ چێکرنا ووزەی ل سەر ئاستێ وەلاتی هەمیێ ژی.
- بکارئینانەکا هوشیار یا ئاڤێ: راوەستاندنا رێکێن کەڤن یێن ئاڤدانا چاندنێ، و بکارئینانا رێکێن نوی کو کێمتر ئاڤ تێدا دهێتە مەزاختن، وەک ئاڤدانا ب چپک چپک، یان ژی ب ڕەشاندن. هەر وەسا پێکئینانا رێککەفتنێن ئاڤێ دگەل دەولەتێن جیران، کو پتر ئاڤێ بەردەنە رویبارێن دیجلە و فورات. هەر وەسا ژی چێکرنا کارگەهێن گهورینا ئاڤا سیر یێ دەریایی بۆ ئاڤا ڤەخارنێ، ب تایبەت ل بەسرا.
- خۆگونجاندن دگەل بارودوخێن نوی: ب رێکا چاندنا پتر دارا و کەسکاتیێ ل دەوربەرێ پاژێرا. هەر وەسا باش برێڤەبرنا رێکارێن کێمکرنا مەترسییا رودانێن سروشتی وەک لەهی و هشکاتیێ.
دوماهیک
گهورینێن کەشوهەوایێ مەترسییەکا مەزنە ل سەر عیراقێ ب گشتی و هەر وەسا هەرێما کوردستانێ ژی. پێدڤییە ژی وەک هاولاتی پتر هشیاربن ل سەر ژینگەها خۆ و هەولا خۆ بدەن وەک تاکەکەس ژی ل دویف شیانان رویبروی ڤان گهورینان بن ب رێکارێن دروست. هەر وەسا پێدڤییە پلانەکا نەتەویی ژی هەبیت بۆ هندێ. سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.
نڤیسین و کورتکرن: احمد مصطفى
ژێدەر:
- Ali, S. M. (2025). Climate change in Iraq: A comprehensive analysis. International Journal of Environmental Impacts, 8(2), 361–369. https://doi.org/10.18280/ijei.080215