جۆرێن پەیوەندیێن کۆمەڵایەتی: ژ هەڤکاری بۆ پێشبڕکی بۆ ململانێ

مرۆڤ هەمی گاڤا یێ د پەیوەندیێ دایە دگەل کەسێن ل ناڤا ژینگەها خۆ دا، هەر ل دەمێ دهێتە سەر دونیایێ و هەتا دوماهیک رۆژا ژیانا خۆ. پەیوەندیێن جڤاکی ژی بەشەکێ سروشتی یێ ژیانا مەیە، بەلکو د هەمان دەم ژی دا ئەڤ پەیوەندییە دبنە بنەمایێ بەرهەمئینانێ، فێربوونێ و بەرەپێدانا کەسی و سەرکەفتنێ ژی. پەیوەندیێن مە دگەل کەسێن دی ژی چەند جۆرەکا بخۆڤە گریت، کو یێن سەرەکی دبنە سێ جۆر؛ هەڤکاری، پێشبڕکی، و ململانێ.

ئەڤ پەیوەندیێن کۆمەڵایەتی وەک رێکێن سەرەکینە یێن کارلێککرنێ دگەل کەسێن دی ل بارودوخێن جیاواز یێن ژیانێ، کو هەر پەیوەندییەک ژی تایبەتمەنیێن خۆ یێن هەین. هەر پەیوەندییەک ژی کاریگەرییەکا جیاواز هەیە ل سەر بەرهەمئینانێ، فێربوونێ، و گەهشتن ب ئارمانجان. شارەزایی ژی د جۆرێن ڤان پەیوەندییا دا دبنە رێک و کلیل بۆ سەرکەفتنا کەسی ل ژیانا تاکەکەسی و کاری ژی.

ئەگەر بەرێ خۆ بدەینە مێژوویا مرۆڤایەتیێ، دێ بینین هەر پێشکەفتنەک رویدایە، پەیوەندیێن جڤاکی وەک بەشەکێ گرنگ و بنەمایەکێ سەرەکی یێ وێ پێشکەفتنێ بوویە. هەو ژ دروستکرنا شارستانیەتان هەتا بەرەپێدانا زانست و تیکنۆلۆژیایێ، هەمی ب رێکا هەڤکارییا کۆمەکا مرۆڤان بوویە دگەل ئێک، یان ژی پێشڕکییا کۆمەک دگەل کۆمێن دی، یان ژی ب ململانێیا ناڤبەرا وان دا رویداینە.

تێگەهشتن ژی ب جۆرێن پەیوەندیێن کۆمڵایەتی ئێکە ژ گرنگترین شارەزایێن کو هەر کەسەک پێدڤییە فێربیت، و دشێت ژی کاریگەرییەکا گەلەک ئەرێنی ل سەر مە هەبیت. وەک بۆ نموونە ژلایێ کەسایەتیێ ڤە، ئەگەر بزانن کا دێ پەیوەندییا مە دگەل کەسێ بەرامبەر چ جۆر بیت، و ل سەر چ بنەما هاتییە ئاڤاکرن، دێ شێن بنە کەسێن کاریگەر ل ناڤ پەیوەندیێن خۆ دا، چونکی دێ زانین چاوا بڕیڤەببەین، و چ شێوازا بکاربینن بۆ سەرەدەریکرنێ. ئەو کەسێن شارەزا ژی د دروستکرنا پەیوەندییان دا، ژیانەکا خۆشتر دژین، کێمتر تووشی خەمووکیێ دبن، و شیانێن باشتر هەنە بۆ برێڤەبرنا ژیانا خۆ دگەل هەبوونا ئاستەنگان.

کاریگەرییا ڤان شیانا ل سەر تاکەسی ژی ب تنێ نابیت، بەلکو دێ ل ناڤ کارێن جیاواز، دامودەزگەهێن میری و کۆمپانیێن بازرگانی ژی هەبیت. هەر وەسا ژلایێ کۆمەڵایەتی ڤە جڤاکەکێ ساخلەم تر پێكدئینیت، و دەروونێ مە و کەسێن دەوروبەر ئارام دکەت.

جۆرێ ئێکێ: هەڤکاری کرن

هەڤکاری کرن (Cooperation) جۆرەکێ پەیوەندیێن جڤاکی یە کو تێدا کەسێن جیاواز پێکڤە کاردکەن، و هاری ئێک و دوو دکەن، بۆ گەهشتنێ ب ئارمانجەکێ هەڤپشک. ل ڤی جۆری، هەمی لایەنێن ل ناڤ پەیوەندیێ دا سوومەند دبن، و پێکڤە بەرەف سەرکەفتنێ پێنگاڤان دهاڤێژن. ئەڤ جۆرە پەیوەندییە دبیتە بناغەیێ پێشکەفتنا مرۆڤایەتی وئێک ژ باشترین و بەرهەمهێنترین شیوازێ پەیوەندییایە.

هەر ل سەردەمێ کەڤن وەرە، پەیوەندیێن هەڤکاریێ بنیاتێ سەرکەفتنێ بووینە. جڤاکێن مرۆڤایەتی ب درێژاهییا مێژوویێ ب هەڤکارییا ئێک و دوو فێری نێچیریێ و چاندنێ و ئاڤاکرنا خانییان و هەر وەسا بەرەڤانی کرن ژ وەلات و ئاخا خۆ بووینە. د سەردەمێ نوکە ژی دا هەر ژ خێزانێ بگرە، هەتا قوتابخانێ، و جهێن کاری و کۆمەلگەهـ ب گشتی، هەڤکاری بنەمایێ سەرکەفتنێ یە.

ل ناڤ مالێ، ل دەمێ دەیک و باب، خیشک و برا، پێکڤە کاردکەن بۆ جاڤدێری کرنا بچیکا، یان ئامادەکرنا خارنێ، ئەڤە جۆرەکێ پەیوەندییا هەڤکاریێ یە کو پەیوەندیێن خێزانی بهێزدکەت و ژینگەهەکێ گونجای پەیدادکەت بۆ گەشەکرنێ. ل جهێ کاری ژی، دەمێ تیمێن کاری پێکڤە بۆ بجهئینانا پرۆژەکێ یان کارەکێ کاردکەن، هەر ئەندامەک شارەزایی د تشتەکێ دا هەیە و هەمی پێکڤە کار بۆ ئارمانجێ دەستنیشانکری دکەن. دەرئەنجام دا، کار ب دەمەکێ کورت تر و شێوەکێ باشتر ب دوماهیک دهێت.

ل ناڤ پەروەردێ و خاندنێ ژی دا هەر هوسا، دەمێ قوتابی پێکڤە کار دکەن و هاری ئێک و دوو دکەن بۆ تێگەهشتنێ ب بابەتێن جیاواز یێن خاندنێ و بجهئینانا ئەرکێن خۆ. یان ژی دەمێ ماموستا یان دەیک و باب هاری قوتابی دکەن بۆ هندێ باشتر خاندنا خۆ برێڤەببەن و سەرکەفتنێ تێدا بینن، وگەلەک نموونەیێن دی.

پەیوەندیێن هوسا نیشا مە ددەن کو هێزا تاکەکی ب تنێ هەمی گاڤا ژ هێزا کۆمی کێمترە، و هەمی گاڤا دەمێ کۆمەکا کەسا پێکڤە کار دکەن، کارێ وان گەلەک و گەلەک باشتر دهێتە ئەنجام دان.

بۆ هەر کەسەکێ ژی دا کو د پەیوەندییەکا هەڤکاریێ دا بیت دگەل کەسێن دی، پێدڤییە هندەک شیان هەبن، پێدڤییە خۆ فێری گوهداریکرنا چالاک بکەت، دا کو بشێت سەرنجا خۆ بدەتە کەسێن بەرامبەر دەمێ دئاخڤیت، و هەر وەسا ب هەستێن کەسێن دی بگەهیت، و هەوڵا تێگەهشتنا ئاختفتنا وانا بکەت. هەر وەسا پێدڤییە شیانێن خۆ دگەل کەسێن دی ئاڤاکەن و هەمی گاڤا باشتر لێ بکەن. و هەر دەمێ ئێک پێدڤی هاریکەریێ بیت، پێدڤییە دگەل هاریکار بن و یێ پێدڤی بۆ ئەنجام بدەین.

شیانێن کارکرنێ دگەل تیما و پەیوەندیکرنێ و ئاخفتنێ و لێک تێگەهشتنێ ژی گرنگن، کو ئەڤە ژی دگەل سەربوڕێن ژیانێ یێن جیاواز بدەستڤەدهێن.

جۆرێ دووێ: پێشبڕکی

ل ناڤ پەیوەندیێن پێشبڕکیێ (Competition) دا، دوو کەس، یان ژی دوو قەوارە، هەوڵا بدەستڤەئینان تشتەکێ دکەن، کو یێ کێمە و بۆ هەردووکا د هەمان دەم دا بەردەست نابیت. بەلێ پا پێشبڕکی ژ ململانێ گەلەک یا جیاوازە، د پێشبڕکیێ دا، کەسێن د ڤێ پەیوەندیێ دا رێز بۆ ئێک و دوو هەیە و یاسا و رێسایێن پێدڤی د پەیوەندەیێن وان دا دهێنە بجهئینان، و ئارمانجا پەیوەندیێ تنێ بدەستڤەئینانا وی تشتی یە، نەکو زیان گەهاندن ب کەسێن دی.

پێشبڕکی ژی بەشەکێ سروشتی یێ ژیانا مرۆڤایە، و دشێت ببیتە پاڵدەرەک گەلەک بهێز بۆ بەرەپێدانا کەسی و باشتربوون و فێربوونێ. د سروشتێ ڤێ جیهانێ دا، هەمی بوونەوەر د پێشبڕکیێ دانە بۆ پاراستنا مانا خۆ و بەردەوامبوونا نفشێ خۆ. مرۆڤ ژی وەک هەر بوونەوەرەکێ دی، پێشبڕکیێ د ژیانا خۆ دا دکەت دگەل کەسێن دی، و ئەڤ پێشبڕکییە وەک هێزەک وپاڵدەرەک بۆ پێشڤەچوونێ دهێتە بکارئینان.

بۆ نموونە، ل ناڤ قوتابخانێ دا، پێشبڕکی یا هەی د ناڤبەرا قوتابییان دا بۆ بدەستڤەئینانا نمرەیێن بلند. و ئەڤ پێشبڕکییە، هندی کە ل بن یاسایا قوتابخانێ دا بهێنە کرن، دێ بیتە ئەگەر کو ئاستێ هەمی قوتابییان ل ناڤ پولێ دا باشتر لێ بهێت.

ل ناڤ بازارێ کاری ژی دا، پێشبڕکی ناڤبەرا بازرگان و دوکاندارێن ل ناڤ سیکێ دا دبیتە ئەگەر کو خزمەتگوزاریێن باشتر و ب بهایەکێ گونجای تر بەردەست بن. هەمان تشت ژی ل ناڤ یاریێن وەرزشی دا، هەبوونا پێشبڕکیێ ل ناڤبەرا تیمێن جیاواز دا و ل بن یاسایێن وێ یاریێ دبیتە ئەگەر ئاستێ وان تیمان باشتر لێ بهێت دگەل دەمی.

لێ ئەگەر تشتەک هەبیت پێدڤییە ئەم فێر بین ژ پێشبڕکیێ، ئەوە کو هەمی گاڤا برنا خەلاتێ یا گرنگ نینە، ب دەستڤەئینانا ئارمانجا پێشبڕکیێ ژی دوماهیک نینە. ئانکو یا گرنگ ئەوە کا ئەو رێکا ئەم تێدا دچین چەند یێ ب مفایە، و کا ئەم چاوا ل وێ رێکێ خۆ فێردکەین و پێشدکەڤین. هەر وەسا پێشبڕکی مە باش فێر دکەت کا دێ چاوا سەرەدەریێ دگەل فشارێ کەین، چاوا ئارمانجێت خۆ دەستنیشان بکەین، و چاوا هەوڵێن خۆ بۆ بدەستڤەئینانا ئارمانجان وەک پاڵدەرەک بۆ گەشەکرنێ بکاربینن.

تشتەکێ دی کو ئەم دشێن ژ پێشبڕکیێ فێربین ئەوە کو هەمی گاڤا رێزێ ل ئێک ودوو بگرین، و ل بن یاسایێن پێدڤی کارێ خۆ بکەین. چونکی ئەو کەسێ ئەم ئەڤرۆ پێشبڕکیێ دگەل دکەین، دبیت سوباهی ببیتە هەڤکارێ مە. یا گرنگ ئەوە کا ئەم چ ژ وان کەسا فێردبن.

دا کو سەرکەفتنێ ل هەر پێشبڕکییەکێ بدەستڤەبینن، پێدڤییە ئارمانجەکا روون و دیار بۆ خۆ بدانین، دویر ژ دەستکەفتا پێشبڕکیێ، بەلکو گرێدای ب ئارمانجێن خۆ ئامادەکرنێ ڤە و کارکرنێ ل سەر خۆ. هەر وەسا پێدڤییە هەمی گاڤا خۆ باشتر بکەین و خۆ فێری شیانێن نوی بکەین. و بێ گومان، رێزگرتن ل کەسێن دی یێ گرنگە، خۆ ئەگەر ئەو کەس ل دژی مەنە ل ناڤ پێشبڕکیێ دا.

جۆرێ سیێ: ململانێ

ململانێ (Conflict) جۆرێ سیێ یێ پەیوەندییایە، کو ل سەر ناکۆکی و دژایەتیێ د ناڤبەرا کەسان و گرۆپان دا دهێتە ئاڤاکرن. ئەڤە ژی دبیت ژ گەلەک ئەگەرا بیت، وەک پۆچوونێن جیاواز، یان ژی بەڕژەوەندی و ئارمانجێن جیاواز. دبیت هوسا هەمی گاڤا ژی دیاردکەت کو تشتەکێ نەرێنی و خرابە، لێ هەمی گاڤا هوسا نینە، بەلکو گەلەک جارا دبیتە ئەگەرێ گهوڕینێن ئەرێنی و پێشکەفتنێ، تایبەت ژی ئەگەر ب شێوەکێ دروست سەرەدەری دگەل هاتە کرن و باش هاتە برێڤەبرن. ململانێ بەشەکێ سروشتی یێ جڤاکێن مرۆڤایەتییە، ژبەر هەبوونا جیاوازیێ د بۆچوون، پێدڤیاتی، داخازی و ئارمانجان دا. لێ گرنگ ئەوە یا سنوردار بیت بۆ ئامرازێن سڤک و رێکێن بێ زیان.

ل ماڵ، و ل جهێ کاری، هەر وەسا ل کارێ سیاسی، د ناڤبەرا گرۆپێن جیاواز یێن جڤاکی، و ڤەلڤینێن سیاسی و جڤاکی ب گشتی، هەمی گاڤا جۆرەکێ دژاتیێ و ناکۆکیێ هەر یا هەی. دبیت ل ناڤ ماڵێ ببیتە ئەگەر کو ئەندامێن خێزانێ باشتر ب ئێک بگەهن. بۆ جهێ کاری ژی ناکۆکی دشێت ببیتە ئەگەر کو بارودوخێن کرێکارا باشتر لێ بهێت. ڤەلڤینێن سیاسی و جڤاکی ژی د دەرئەنجام دا گهوڕینان پەیدا دکەن، ئەگەر ئەڤ ململانێیە ژی ب باشی هاتە برێڤەبرن، دێ گهوڕینێن ئەرێنی و باش بن.

ململانێیا کو ژ سنورێت ڕێکارێن سڤک دبوریت ژی و بەرەف توندوتیژییەکا دژوار دچیت، تایبەت ئەگەر نە تنێ ناڤبەرا تاکەکەسا بیت، بەلکو ناڤبەرا گرۆپێن جڤاکی، نەتەوەیی و ئایینی دا بیت، دبیت گەلەک زیان ب هەردوو لایەنێن ململانێ بکەڤیت. لێ خۆ ئەڤە ژی هەمی گاڤا یا نەرێنی نینە، چونکی دبیت رویبدەت وەک دەرئەنجام بۆ دوماهیک رێکا چارەسەریێ بۆ ستەمێ و سەرەدەرییا نەدادپەروەر. چارەسەری نینە، یا ئەرێنی ژی نینە، لێ کەس یان گرۆپێ ستەم لێ کری دشێت ب شێوەکێ بەرئاقل بکاربینیت بۆ بدەستڤەئینانا مافێن خۆ.

لێ پێدڤییە بزانین کو تاکە چارەسەرییا دروست بۆ ململانێ ژ گفتوگۆیا ئاشتیانە و گوهداریکرنا کەسێ بەرامبەر دەسپێدکەت. و دا کو بشێن هەر جۆرە ململانێیەک رویبدەت ب شێوەکێ دروست برێڤەببەین، پێدڤییە چەند خالەکا فێربین.

• ئێک: کۆنترۆلکرنا تۆڕەبوونێ و ئاخفتن و بڕیاردان ب ئارامی.
• دوو: هەوڵا دیتنا بابەتی ژ چاڤێن کەسێ بەرامبەر، ئانکو خۆ بدانن جهێ وان.
• سێ: لێگەریان ل چارەسەریەکێ کو دەستکەفت بیت بۆ هەمی لایەنا، نە تنێ هزرا سەرکەفتنا خۆ بکەین.

دەرئەنجام

زانینا ڤان جۆر و رێکارێن دبنە بنەما بۆ پەیوەندییا مە ب کەسێن دەوروبەر و بکارئینانا ڕێکارێن دروست بۆ هەر جۆرەکێ دشێت ببیتە ئەگەر ئەم ل ژیانا خۆ یا کەسی، و کاری، و د پەیوەندیێن خۆ دا سەرکەفتی بن. ئەڤە ژی دێ ب باشی و ئەرێنی بۆ جڤاکی هەمیێ زڤریت. هەڤکاری تاکە رێکە کو پێ بشێن ئەو ئارمانجێن وەک تاکەکەس نەشێت ب تنێ بکەت بجهبینن. هەر وەسا پێشبڕکی ژی پاڵدەری ددەتە مە ببنە کەسێن زیرەک تر. ململانێ هەمی گاڤا یا نەرێنی نینە، بەلکو دبیت گەلەک جارا ببیتە ئەگەرێ گهورینێن باش ژی. سۆپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.

نڤیسین: احمد مصطفى