هزرا ڕەخنەیی چ پەیوەندی ب ڕەخنەگرتنێ ڤە نینە، بۆ هندێ نینە تو خەلەتییا کەسێ بەرامبەر بۆ بێژی و دیار بکەی. بەلکو هزرا ڕەخنەیی شیانێن کەسینە بۆ هزرکرنێ د پێزانینان دا دیاردکەت. ئانکو شیانێن کەسی بۆ ژێک جوداکرنا بۆچوونێن کەسوکی، و پێزانێن خەلەت، ژ بۆچوونێن زانستی، و پێزانینێن دروست و هاتینە سەلماندن. هزرا ڕەخنەیی شیانێت قوتابییا بۆ هزرکرنا لۆژیکی و بەرئاقل باشتر لێ دکەت، هەر وەسا داهێنانێ ل نک قوتابییا زێدەدکەت.
بۆچی یا گرنگە؟
ب کورتی، چونکی قوتابییێ زانکۆیێ وەک هەر کەسەکێ ئاسان و بێ باوەرنامە ل ناڤ جڤاکی نینە. بەلکو پێدڤییە کەسەک بیت بزانیت چاوا پێزانینا پشت راست بکەت، چ ب رێکا لێگەریانێ ل سەرچاوەیێن زانستی، یان ژی هزرکرنێ ب شێوەکێ بەرئاقل د پێزانینێن دهێنە پێش چاڤا دا. ئەڤە ژی گەلەک گرنگە چونکی پێشبینی ژ قوتابی دهێتە کرن کو ل پاشەرۆژێ ڤەکولینان ئەنجام بدەت، و ڤەکولین ژی پێدڤی ب هزرکرنێنە، و هزرکرنەکا هوسا کو بشێت جیاوازییێ بێخیتە ناڤبەرا پێزانێن دروست و پێزانێن خەلەت، کو ئەڤە ژی بابەتێ هزرا ڕەخنەیی یە. ئانکو قوتابی نەشێت ب دروستی ڤەکولینان ئەنجام بدەت ئەگەر ئەڤ بەهرە ل نک نەبیت.
تشتێ دی ژی، قوتابی پێشبینی ژێ دهێتە کرن کو هاوولاتییەکێ تێگەهشتی بیت. دا کو بشێت ب ڕۆڵێ خۆ رابیت وەک هاولاتی، و بشێت کاریگەریێ ل جڤاکێ خۆ بکەت، و بشێت ب شێوەکێ بەرئاقل و بێ هەستیاری، بەلکو ب تنێ ل سەر هزرکرنا لۆژیکی پشکداریێ د ژیانا گشتی یا جڤاکی دا و هەلبژارتنان ژی دا بکەت، قوتابی پیدڤی ب هزرکرنا ڕەخنەیی دبیت. ئەڤ هەمی ڕۆڵێن گرنگ ژی پێدڤی ب شیکارکرنا پێزانینێن ل سەر میدیایی دا دەردکەڤن، و بێ هزرا ڕەخنەیی و ئەگەر ب رێکەکا عاتفی و ب هەست و سۆزان بچیت، قوتابیێ زانکۆیێ نەشێت ب ڤی ڕۆڵی ب دروستی ڕابیت، بەلکو دێ وەک هەر هاوولەتیەکێ نەخاندەوار بیت. دگەل هندێ ژی کو چ شەرم د نەخاندەواریێ دا نینە، لێ ئەڤ هەمی تشتە ژ کەسێ نەخاندەوار ناهێنە پێشبینی کرن، بەلێ پا قوتابیێ زانکۆیێ پێدڤییە بزانیت.
چ ئاستەنگ هەنە کو هزرا ڕەخنەیی ل نک قوتابییان گەشەنەکەت؟
گەلەک ئەگەر یێن هەین، ئەڤە ژی هندەک ژ ئەگەرانە:
- ڕاکرنا جڤاکی و بهایێن کەسی: ل ناڤ جڤاکێ مە دا، هوسا ئەم دهێنە راکرن و مەزن کرن کو ئەم چ جارا پسیارێ ژ هزرا نەکەین، بەلکو تنێ قەبوول بکەین بێ هزرکرن یان بێ هیچ شک. ئەڤە ژی گرێدایە ب بهایێن ئەم وەردگرن یێن کو هەر ژ دەمێ بچیکاتیێ ل ناڤ خێزانێ دا گەشەدکەن.
- رێکا خاندنێ بەری زانکۆیێ: هەر ل قوتابخانا وەرە ئەم هوسا دهێنە فێرکرن کو پەرتووکا ژبەر کەین، و بچین ئەزموونێ و خۆ خالی کەین. ئانکو ئەم هوسا و ڤێ رێکێ دهێنە فێرکرن هەر ل دەمێ قوتابخانێ. ئەڤە ژی ئێک ژ ئەگەرایە کو قوتابی ل ژییەکێ بچیک فێری ڤێ بەهرەیێ نەبیت.
- رێکا وەرگرتنا قوتابییا ل زانکۆیێ: قوتابی دهێتە هەلسەنگاندن ل دیف نمرا خۆ یا قوناغا ئامادەیی، ژبەر هندێ ژی بەهرا پتریا قوتابییا دچنە بەشێن هوسا کو حەز ل سەر نینە. حەزا مرۆڤی دبیتە پاڵدەر مرۆڤ یێ رژد بیت، و حەز هەبیت هزرا خۆ د پێزانینێن وەردگریت بکەت، و ئەڤ تشتە ل نک مە نینە.
- رێکا خاندنێ ل زانکۆیێ: بەهرا پتر رێکا وانەگوتنێ ب وێ شێوەی دهێتە بکارئینان کو هەمی ل سەر ملێ ماموستایی بیت، ئانکو قوتابی دی هێتە ژۆر و گوهێ خۆ دەتە ماموستایی و هەتا دوماهیکا دەمی و دەردکەڤیت. ئانکو قوتابی یێ نەچالاکە، و هەمی ب هیڤیا ماموستایی یە، ژبەر هندێ ژی قوتابی فێری هزرکرنێ نابیت.
- نەبوونا چالاکیێن هزری ل زانکۆیێ وەک دیبەیت و گەنگەشە: ئەگەر قوتابی چالاکیێن هوسا هەبیت، دێ شێت فێری هزرکرنەکا کویر د هەر بابەتەکێ دا بکەت. لێ ب لێبوورین ڤە ل ناڤ زانکۆیێن مە دا چالاکیێن هوسا کێمن.
- مەنهەج یێ پڕە ژ پێزانینێن تیوری و کێم تشت تێدا هەنە کو هزرکرنێ بهێز بکەن. ئەگەر ئەو مەنهەجێ خاندنێ یێ دهێتە پێکشکێشکرن بۆ قوتابیێن زانکۆیا پرسێن هزری و زەحمەت تێدا هەبان، دا دەرئەنجام ل دوماهیکێ باشتر بن.
هندەک چارەسەری دێ چ بن؟
هندەک چارەسەری یێن هەین کو گرێداینە ب ئامرازێن پەروەردەکرنێ و خاندنا بنەرەت ڤە، وەک پەروەردە ل ناڤ خێزانێ، میدیا وەک ئامرازەک بۆ پەروەردەکرنێ، خاندنا قوتابخانێ و رێکا فێربوونێ و هەتا دوماهیکێ.
لێ هندەک تشت ژی یێن هەین کو زانکۆ دشێت بکەت، وەک: چاکسازی ل رێکا وەرگرتنا قوتابییا ل زانکۆیێ، کو تنێ نمرا قوناغا ئامادەیی بخۆڤە نەگریت، بەلکو شیانێن قوتابی یێن زمانی، پالدەرێ قوتابی بۆ خاندنێ ل ڤی بەشی، پێزانینێن قوتابی هەی ل سەر بەشی، و پلانێن قوتابی بۆ پاشەرۆژێ بەرچاڤ بهێنە وەرگرتن. هەر وەسا زانکۆ پێدڤییە ماموستایا راهێنان بکەت کو رێکێن نوی بۆ خاندنێ بکاربینن، کو قوتابی ڕۆڵەکێ سەرەکی تێدا هەبیت. ئانکو قوتابی پشکدارە د هزرکرنێ دا، و د ناڤ خۆلێ دا، و ل دەمێ ل ماڵ ژی دشێت ب سەربەخۆیی پێزانینا کۆمڤەکەت و ب تنێ فیربیت.
تشتەکێ دی زانکۆ دشێت بکەت ئەوە کو چالاکیێن هزری زێدەبکەت، گەنگەشە، دانوستاندن و دیبەیت ل سەر کێشەیێن جڤاکی، و بابەتێن هزری، وژیانا گشتی. مەنهەج ژی پێدڤییە پسیارێن ڤەکری بکەتە بەشەک ژ بابەتێن خۆ، کو قوتابی بخۆ هزرا خۆ تێدا بکەت و جابدەت. هەر وەسا خاندنا قوتابی وەک گرۆپ دگەل ئێک پێدڤییە زێدەتر لێ بهێت. ئەڤە تنێ هندەک چارەسەریێن پێشنیارکرینە بۆ بابەتی.
دەرئەنجام
هزرکرنا ڕەخنەیی بەهرەیەکا گرنگە بۆ قوتابی و دەرچوویێن زانکۆیێ، کو شیانێن قوتابییان بۆ هەلسەنگاندنا پێزانینان و چارەسەرکرنا کێشەییان دیار دکەت. لێ ب لێبوورین ڤە، ژبەر گەلەک ئەگەرا، قوتابیێن ل زانکۆیێ دخینن ئەڤ شیانە ل دەف وان یا کێمە. چارەسەری ژی یا ب ساناهی نینە، چونکی هندەک ئەگەر ڕەهوڕیشال یێن هەین خۆ ل ناڤ خێزانێ ژی دا. لێ د شیان دایە ئەگەر هندەک چاکسازی ل زانکۆیێ بهێنە کرن کو ئەڤ بەهرەیە ل نک قوتابییان باشتر لێ بهێت. ل دوماهیکێ ژی، سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.
نڤیسین: احمد مصطفى