ئەڤ پەرتووکە یا هزرمەند و فەیلەسوفێ سیاسی ئەمریکی جەیسۆن برینانە، کو تێدا بۆچوونەکا جیاواز دبێژت ل سەر سیستەمێ دیموکراسی. پەرتووک ل سالا 2016 یێ هاتییە بەلاڤکرن، و نڤیسەر تێدا یێ ب رژدی و بێ دوودلی دبێژت کو پشتی چەندین ساڵێن سەربوڕێ دگەل دیموکراسیەتێ ل گەلەک ژ وەلاتێن جیهانێ، نوکە ئەز دشێم بێژم کو دیموکراسیەت یێ سەرکەفتی نینە وەک سیستەمەکێ حوکمرانیێ. دبێژت ژی کو گەلەک کێماسیێن مەزن لێ هەنە و پێدڤییە دەسپێبکەین ب تاقیکرنا سیستەمەکێ نوی ل هەمی وەلاتان. ب ڤێ ئاخفتنێ دەسپێکر، پاش ل نیزیک دوماهیکا پەرتووکێ هندەک رێک دانە دیارکرن بۆ سیستەمەکێ دی کو جهێ دیموکراسیەتێ بگریت. دێ ل ڤێ گوتارێ بەحسی گرنگترین هزرێن پەرتووکێ کەین، و ب کورتی ل سەڕا چین.
دەسپێک: هۆبیت، هۆلیگان و ڤۆلکان
برینان پەرتووکا خۆ ب دابەشکرنا ئەندامێن جڤاکی دکەت بۆ سێ گرۆپان، ناڤێ ڤان سێ گرۆپان ژی کرە: هۆبیت، هۆلیگان و ڤۆلکان. هۆبیت ئەون یێن گرنگیێ ب ئێک جاری ب سیاسەتێ نەکەن، بۆ وانا بابەتێن گشتی گرنگ نینن و هەر هاژێ نینە. گرۆپێ دووێ ژی دبیتە هۆلیگان، کو ئەون یێن حەزەکا مەزن ل سەر مەسەلێن گشتی یێن جڤاکی و سیاسەتێ هەی، بەلێ پا دەمارگیرن بۆ بۆچوونێن خۆ، هوسا سیاسەتێ دبینن وەک یارییەکا تەپاپێ، و ب دەمارگیری و پشتەڤانییەکا بێ دوودلی ل دویف ئێک ژ یانەیێن بەردەست دچن. گرۆپێ دوماهیکێ ژی دبێژنێ ڤۆلکان، و ئەڤ گرۆپە گەلەک و گەلەک یا کێمە ل ناڤ جڤاکی، ب رێکەکا بەرئاقل و لۆژیکانە سەردەریێ دگەل سیاسەتێ دکەن، و بۆ وانا راستی گرنگ ترە ژ پشتەڤانیا هەر لایەنەکێ. برینان پشت راست دکەت کو بەهرا پتریا خەلکی ل ناڤ جڤاکی ژ گرۆپێ هۆبیت و هۆلیگانن، و ڤۆلکان گەلەک کێمن و بەرچاڤ ناکەڤن. هەر وەسا ڕەخنێ ل وێ بۆچوونێ دگریت کو سیاسەت و پشکدارییا سیاسییا هەمی هاوولاتییان دبیتە ئەگەر هاولاتی کەسەکێ تێگەهشتی تر بیت، بەلکو دبێژت کو گەلەک بەلگە یێن هەین کو دیاردکەن کو سیاسەت هزرێن خەلکێ ئاسان تێکددەت ل شوینا کو پێشبێخیت.
نەخاندەواری و لایەنگیرییا نەتەوەیی
برینان دبێژت کو دەنگدەر نەخاندەوارییەکا بەرئاقل هەیە، دبێژت کو بەهرا پتریا خەلکی چ پالدەر نینە کو دەمەکێ خۆ تەرخان بکەن بۆ تێگەهشتنێ ب سیاسەتێ. چونکی دەنگێ وانا وەک تاکەکەسەک ب تنێ هیچ کاریگەرییا خۆ نابیت ل سەر دەرئەنجامێ هەلبژارتنێن سیاسی. هەر وەسا دبێژت کو دەنگدەر دکەڤنە ناڤ خەلەتیێن هزری دا و لایەنگیریێ دا، وەک لایەنگیرییا کەلتوری و هۆز و عەشائیری. ژبەر هندێ ژی چ بەلگەیا بۆ بدەیە دیارکرن و چاوا هەوڵا تێگەهاندنا وان بکەی، هیچ کاریگەری سەر بۆچوونا وان نابیت. لایەنێن سیاسی ژی ڤێ دیتنا سەرڤە سەرڤە بۆ خۆ ددەنە کاری کو خەلکی سەرداببەن.
ئەرێ سیاسەت مە باشتر یان خراپتر دکەت؟
برینان گەلەک و گەلەک خاندنێن زانستی و ئامارا دیاردکەت کو پشکداری د سیاسەتێ دا مە ناکەتە هاولاتی یان مرۆڤێن باشتر، هەر وەسا هزرا رەخنەیی ل نک مە ئاڤاناکەت، بەلکو بەروڤاژی، بەهرا پتریا خەلکی خراپتر لێ دهێن.
چ بجهبینن ل شوینا دیموکراسیەتێ؟
برینان ووشەیەکا نوی دیاردکەت بۆ سیستەمەکێ بەدیل کو بشێت جهێ دیموکراسیەتێ بگریت، ئەو ژی ئیپستۆکراسی یە. ئیپستۆکراسی ژی ب ڕامانا حوکمرانییا خەلکێ زانا و تێگەهشتی دهێت. دبێژت کو مافێ خەلکی یە کو هندەک کەسێن شارەزا و تێگەهشتی وانا بڕێڤەببەن، هەر کا چاوا کەس حەزناکەت کو نشتەرگەرییەک بۆ بهێتە ئەنجامدان ژلایێ کەسەکێ نە بسپور ڤە، هوسا بۆ کارێ سیاسی ژی. دبێژت کو دیموکراسیەت هێزێ ددەتە کەسێن نەخاندەوار و نەبەرئاقل، کو مافێ کەسێن شارەزا و تێگەهشتی دخۆن. ژبەر هندێ ژی سیستەمێ ئیپستۆکراسی دشێت جهێ دیموکراسیەتێ ب شێوازەکێ باشتر بگریت.
رێکێن بجهئینانا سیستەمێ ئیپستۆکراسی
برینان هندەک رێکێن بەردەست دیاردکەت بۆ بجهئینانا ڤی سیستەمێ نوی، وەک:
- دەنگدانا ب مەرج: تنێ ئەو کەسێن کو دشێن ئەزموونا زانین و تێگەهشتنا سیاسی دەرباس کەن دشێن دەنگێ خۆ بدەن ل هەلبژارتنا.
- دەنگدانا ب جیاوازی: پێدڤییە جیاوازیەک هەبیت ل ژمارا دەنگێن هەر کەسەکێ ل دویف تێگەهشتنا وانا، ئانکو کەسێن تێگەهشتی تر دشێن ب دوو دەنگان یان زێدەتر بەشدار بن.
- پشک کێشان دگەل راهێنان پێ کرنێ: ئەو کەسێن دشێن دەنگێ خۆ بدەن، هەمی دەنگێ خۆ نادەن، بەلکو دێ پشک کێشان هێتە کرن کو هندەک ژ وانا ماف هەبیت، و ئەوێن ناڤێن وان دەردکەڤیت بهێنە راهێنان پێ کرن ل سەر پرۆسێسێ.
- مافێ نەڕازیبوونا ئیپستۆکراسی: دانا مافێ راوەستاندنا بڕیاران بۆ کەسێن بسپور و شارەزا د حوکمرانیێ دا ئەگەر چ خەلەتیەک ژ کەسێن هەلبژارتی هاتە کرن.
دوماهیک
برینان ل دوماهیکێ ددەتە دیارکرن کو سیاسەت ب سروشتێ خۆ جهێ ناکۆکیێ یە، و دیموکراسیەت ڤان ناکۆکیان دیارتر و مەزنتر لێ دکەت. و دبێژت کو دانا مافێ دەنگدانێ و مافێ گەهشتنێ ب دەستهەلاتی بۆ کەسێن شارەزا دێ گەلەک باشتر بیت ژ سیستەمێ دیموکراسی.
نڤیسین و کورتکرن: احمد مصطفى
ژێدەر: پەرتووکا “against democracy” یا جەیسۆن برینان