ل دەمێ قوتابی ل قوتابخانێ دخینن، هەولا سەرکەفتنێ ددەن، هەولا هندێ ددەن نمرەیێن باش بینن دا کو دەرفەتێن خۆشتر و ساناهی تر ب دەست وان ڤە بهێن. بەلێ پا هەمی گاڤا ئەڤ تشتە ب دەست ڤە ناهێت، ئەرێ ئەو چ فاکتەر و تێگەهێن ڤەشارتینە یێن کو دبنە ئەگەرێ دیارکرنا سەرکەفتنا تاکی ل قوتابخانێ؟ و چاوا د شیان دایە جڤاکەکێ باشتر بهێتە چێکرن ب رێکا دانا هەمان دەرفەت بۆ سەرکەفتنێ بۆ هەمی قوتابییا وەک ئێک؟ دێ ل ڤێ گوتارێ بەحسی هندەک تێگەهێن ڤەشارتی یێن کاریگەر ل سەر سەرکەفتنا قوتابییان ل ناڤ قوتابخانێ دا کەین.
بەرەف جڤاکەکێ کو تاکێ ژ هەژی تێدا سەردکەڤیت
ل دەمێ جڤاک ل دویف سیستەمێ ژهەژیبوونێ (Meritocracy) دچیت، ل وی دەمی کەسێن کو پتر خۆ دواستینن، پتر شیان هەنە، پتر دەرئەنجامێن کرداری هەبن، ئەو سەرکەفتنێ دئینن. ئەڤ تێگەهە ل هەر کارەکێ و ل سەر هەر ئاستەکێ دشێت وەلاتی باشتر لێ بکەت. لێ دەسپێکا چەسپاندنا ڤی بهایی ل ناڤ ناخێ هاولاتییا هەر ل قوتابخانێ دەسپێدکەت. رامانا ڤی تێگەهی ئەوە کو کەس ل دویف چینا جڤاکی، شیانێن دارایی یێن خێزانێ، یان ژی میراتێ نەهێنە هەلسەنگاندن، بەلکو دەرفەت ب هەمییا بهێتە دان، و هەمی ل دویف شیانێن تاکەکەسی و خۆ واستاندنێ بهێنە هەلسەنگاندن. مەرەم ژ ڤی سیستەمی ئەوە کو جڤاکەکێ دادپەوەر بهێتە دانان، دا کو جڤاک ب گشتی، و ب تایبەت قوتابی هەر ل قوتابخانێ وەرە، پالدەر هەبیت بۆ کارکرنێ و خۆ واستاندنێ و داهێنانێ. لێ ب لێبوورین ڤە چێکرنا جڤاکەکێ هوسا یێ ساناهی نینە، چونکی هندەک ئەگەرێن ڤەشارتی هەنە کاریگەرییێ ل سەرکەفتنا قوتابی دکەن، و پاشەرۆژا قوتابییی دەستنیشان دکەن، کو ب واستیانا قوتابی، زیرەکییا وی، و سەرکەفتنا وی یا کرداری ڤە گرێدای نینە، وەک دێ ل ناڤ چەند بڕگەیێن بهێت دا بینن.
فاکتەرێن ڤەشارتی یێن سەرکەفتنا قوتابییان
د راستی دا ل ناڤ قوتابخانان دا تنێ شیانێت قوتابی و واستیانا وان نابیتە ئەگەر سەرکەفتنێ بینن، چونکی گەلەک فاکتەرێن دی یێت هەین کو کاریگەریێ ل سەرکەفتنا قوتابی دکەن. ئێک ژ وانا ژی دبێژنێ دەولەمەندییا کەلتوری (Cultural Capital) یا کو قوتابی ب دەستخۆڤە دئینیت ژ کەسێن دەوروبەر. د راستی دا سێ جور بۆ دەولەمەندییا کەلتوری هەنە، ئەو ژی ئەڤەنە:
- ئێک: ئەوە یا کو ژ وەرگرتنا باوەرنامەکا بلند ژ جهەکێ ئاست بلند یێ زانستێ دهێت، کو کاریگەریێ ل سەر سەرکەفتنا کەسی ل ناڤ جیهانا کاری دا دکەت. لێ ئەڤە پشتی قوتابخانێ ب دەستڤەدهێت، و کاریگەری ل سەر ژیانا قوتابخانێ نینە، بەلکو دەرئەنجامە بۆ ژیانا قوتابخانێ.
- دوو: ئەوە یێ کو وەلات ب گشتی هەبیت وەک کەلتور، کو بۆ بەرژەوەندییا هاولاتییان دهێتە بکارئینان، ئەڤە ژی وەک بها و دابونەریتێن کەلتوری، یێن کو گرێدای ب تاکی ڤە نینە لێ بۆ هەمییان دبیتە دەولەمەندی و ئەگەر بۆ سەرکەفتنێ. ئەڤە ژی بۆ هەمی تاکێن ل ناڤ جڤاکی دا دژین ئەگەر وەک ئێک ژی نەبیت، گەلەک نیزیک ئێکە.
- سێ: جورەکێ دی یێ هەی کو ب بابەتێ قوتابخانێ ڤە گرێدایە، ئەو ژی دەولەمەندییا کەلتوری یێ کو بچیک ژ خێزانا خۆ وەردگریت، ئانکو ئەو شیان، زانین، و هزر و بیر یێن کو تاک ب رێکا جهێ بلند و پلە و ئاستێ خێزانا خۆ و مرۆڤێت خۆ ل ناڤ هەرەمێ جڤاکی دا وەردگریت. ئەڤە ژی ئەو جورە یێ کو کاریگەری ل سەر سەرکەفتنا قوتابی دکەت ل ناڤ قوتابخانێ دا بێ کو هەست پێ بکەت.
دبیت تنێ چونکی کەسەک ژ خێزانەکێ هاتییە کو دەیک و باب تێدا هەردوو ژی نڤیسەرێن بەرنیاسن، یان ژی دکتۆرێن زانکۆیێ نە، یان ژی نوژدارن، گەلەک ژ زانین و شیانان بدەنە عەیالێ خۆ کو ببیتە ئەگەر دەرفەتەک بلند تر هەبیت بۆ سەرکەفتنێ ل ناڤ قوتابخانێ دا. ئەڤە ژی ئێکە ژ خالێن ڤەشارتی یێن کو قوتابی وەردگریت و دبیتە ئەگەر کو ئاستێ قوتابی یێ باش بیت یان ژی یێ خراب بیت، بێ کو گرێدای بیت ب واستیانا قوتابی بخۆڤە، بەلکو تنێ چونکی ل ناڤ خێزانەکێ دا هاتییە کو ژینگەهەکێ باشتر تێدا هەیە، دێ دەرئەنجامێت باشتر ئینیت. هەر وەسا بەروڤاژی ئەگەر د ناڤ خێزانەکێ دا هاتبیت کو دەولەمەندییا وان یا کەلتوری یا لاواز بیت، دەرئەنجامێت باش نابیت.
لێ پێدڤییە بزانین کو د هەمان دەم دا گەلەک کەس یێن هەین دەولەمەندییا وان یێ کەلتوری یێ کو ژ خێزانێ وەرگرتی گەلەک یێ باش نینە لێ شیاینە دگەل دەمی ئاڤاکەن و بۆ خۆ ژ ژێدەرێن دی وەرگرن، چ ژ هەڤالا یان ژی قوتابخانێ، لێ ئەو دەولەمەندییا کەلتوری یا کو ژ خێزانێ دهێتە وەرگرتن دمینیت ئەگەرەک کاریگەر بۆ سەرکەفتنا هەر قوتابییەکێ، ئەگەرەکێ ڤەشارتی و بێ دەنگ.
فەرق و جوداهییا دەستکەفتان
فەرق و جوداهییا دەستکەفتان (Achievement Gap) تێگەهەکێ دی یێ ڤەشارتییە، یێ کو کاریگەرییێ ل سەر سەرکەفتنا قوتابی دکەت د خاندنێ دا. ئەڤ تێگەهە ژی دیاردکەت کو قوتابیێن ژ نفش ونەتەوەیێن جیاواز، بارودوخێن ئابووری یێن جیاواز، و رەگەزێن جیاواز، دەستکەفتێن خاندنێ بۆ وانا وەک ئێک نینن. ئانکو ژبەر ئەندامبوونا ڤی تاکی بۆ گرۆپەکێ جڤاکی یێ کێم گرنگی پێ دهێتە دان، دبیت ئەڤە ببیتە ئەگەر کو پاشەرۆژەکا خراب بۆ قوتابی بهێتە دەستنیشان کرن. تنێ چونکی تو ژ نەتەوەیەکێ کەمینەی ل ناڤ جڤاکێ خۆ دا، یان ژی ژ خێزانەکا کێم دەرامەت و هەژار بی، یان ژی چونکی تو ژ ئایینەکێ جیاوازی، ئەگەر هەیە کو دەستکەفتێن تە یێت خاندنێ باش نەبن.
ئەڤە ژی بۆ گەلەک ئەگەرا دزڤریت، ژ وانا ژی ئەوە کو قوتابیێت ژ گرۆپێن جڤاکی یێن هوسا، وەک بۆ نموونە ژ چینا هەژارییێ، دبیت شیانێت ب دەستڤەئینانا کەرەستە و ئامیرەیێن خاندنێ یێت باش نەبن، یان ژی شیانێن پاراستنا ساخلەمییا خۆ ب رێکا خزمەتگوزاریێن ساخلەمی یێن باش نەبن، یان ژی جهێ ڤەحەویانا وانا و خانی و ژینگەها وان د ئاستەکێ بلند دا نەبیت. ئەگەرەکێ دی هەر ئەوە یێ مە بەری نوکە بەحس کری، کو یێن ژ خێزانەکا هەژار دهێن، یان ژی ژ گرۆپەکێ جڤاکی یێ پشتگوهـ هاڤێتی دهێن، بێ گومان دەولەمەندییا وان یا کەلتوری ژی دێ یا ئاست نزم بیت. هەر وەسا کێشەیێن خێزانی و فشارێن ژیانێ ل سەر وانا بلند ترە، و گەلەک ئەگەرێن دی.
ئەزموونێن نیشتیمانی ڤێ جیاوازیێ باشتر یان خراب تر دکەن؟
ئەزموونێن ستانداردکری (Standardized Testing) دهێتە پێناسەکرن کو هەر ئەزموونەکە کو دهێتە کرن ل سەر هەمی قوتابییا ب هەمان رێک و هەمان پیڤەر بۆ هەلسەنگاندنێ، ئانکو وەک ئەزموونێن نیشتیمانی. ئەڤە ژی وەک رێکەک دهێتە بکارئینان بۆ هەلسەنگاندنەکا دادپەروەر بۆ قوتابییان، لێ د هەمان دەم دا پێدڤییە بزانین کو ئەڤە ژی لایەنێن خراب یێت خۆ هەنە.
ئەڤ جورە ئەزموونە رێکەکا ئێکلاکری و دیار بۆ هەلسەنگاندنا قوتابییان چێدکەت، هەر وەسا هاری قوتابیێن ژ خێزانێن پشتگوهـ هاڤێتی دکەت کو رێکا سەرکەفتنێ بۆ وان یێ ئاشکرا و روون بیت. دبیت ژی هەتا رادەیەکێ پیڤەرەک بیت کا قوتابی چەند خۆ واستاندییە وچەند ب خاندنا خۆ گەهشتییە، لێ بێ گومان هەر تشتەکێ خالێت نەرێنی یێت خۆ ژی یێت هەین.
ئەوێن کو ب خرابی بەحسی ئەزموونێن نیشتیمانی دکەن، هوسا دیار دکەن کو ئەڤ ئەزموونە تنێ وان قوتابییا دەست نیشان دکەت یێت کو ل ناڤ نەزموونا دا زیرەک، ئانکو هەلسەنگاندنا قوتابییان ل دەرڤەی ئەزموونێ ناکەت. دبێژن ژی کو ئەڤ ئەزموونە پیڤەرەکێ دروست نینە بۆ دەستنیشان کرنا سەرکەفتنا قوتابی ل ناڤ ژیانا داهاتی دا، بەلکو گەلەک ئەگەرێت دی یێت هەین، وەک شیانێت زمانێن بیانی، کو دبیت ببیتە رێگر بۆ هەر قۆتابیەکێ کو ب دروستی بهێتە هەلسەنگاندن و مافێ وی نەهێتە خارن. چونکی ئەڤ شیانە (زمانێن بیانی) هەلسەنگاندنا وان ل ناڤ ئەزموونێ دا ب تنێ یا دروست نینە، و شیانێن راستەقینە یێن زمانەوانی ب ئەزموونێت هوسا دیار نابن، و د هەمان دەم دا کاریگەرییەکا مەزن هەیە ل سەر شێانێن قوتابی ل قوناغێت دویف دا یێن ژیانێ. و هەر وەسا شیانێت بەردەوام بوونێ ل سەر فێربوونێ و خواندنا رۆژانە خالەکا دی یە کو د ناڤ ئەزموونێت هوسا دا ناهێتە هەلسەنگاندن. ئانکو مەرج نینە ئەو قوتابی یێ کو سەرکەفتنێ ل ناڤ ئەزموونێن نیشتیمانی بینیت دێ شێت ئەو واستیانا وی بری بۆ سەرکەفتنێ ل ناڤ وان ئەزموونا بەردەوامییێ بدەتێ د قوناغێت بهێت دا. هەر وەسا دهێتە گوتن کو ئەو کەسێن مەلزەمە و پەرتووکێن باشتر بۆ بەرهەڤکرنێ ب دەستڤەبینن، یان ژی ماموستایێن تایبەتێن خۆ هەبن، دێ ل ڤان ئەزموونان سەرکەفتنەکا بلندتر ئینن خۆ هەکە گەلەک خۆ نەواستینن ژی. ئەڤە ژی دبیتە رێگر بۆ وان کەسێن کو نەشێن ڤان پەرتووکێن بەرهەڤکرنێ ب دەستخۆڤە بینن یان ژی نەشێن چ ماموستایێن تایبەت هەبن. ئەڤە هەمی و گەلەک ئەگەرێن دی بۆ مە دیاردکەت کو ئەڤ ئەزموونێت نیشتیمانی ژی ئێکە ژ ئەگەرێن ڤەشارتی یێن کو کەریگەرییێ ل سەر پاشەرۆژا قوتابی دکەت.
یەکسانییا دەرفەتان بۆ هەمی قوتابییان تاکە چارەسەرییە
بۆ کێم کرنا کاریگەرییا وان فاکتەرێن مە پێشتر بەحس کرین ل سەر سەرکەفتنا هەر قوتابییەکێ، نەکو وەک نمرە ب تنێ، بەلکو وەک تاکەکێ ڤی جڤاکی ژی. پێدڤییە هەمی قوتابییا هەمان دەرفەت هەبیت بۆ فێربوونێ و گەشەکرنێ ژ هەمی لایەنان ڤە. پێدڤییە هەمان دەرفەت بۆ فێربوونا فەرمی هەبیت، هەر وەسا بۆ فێربوونا دەرڤەی خاندنێ (ئانکو چالاکی و فێربوونا کرداری)، و هەر وەسا بۆ فێربوونێ ژ هەڤالا و ژ ژینگەهێ قوتابخانێ و ماموستایان ژی هەبیت. ئانکو پێدڤییە ژینگەهێ قوتابخانێ ژی یێ باش بیت و وەک ئێک بیت ل هەمی وارێن وەلاتی، و هندی د شیان دا جیاوازی د ناڤبەرا جهێن جیاواز یێن وەلاتی دا نەبیت. چ جیاوازی نەبیت د ناڤبەرا قوتابخانەیێت پایتەختێ و باژێرین دی دا، یان ژی یێن باژیری و یێن قەزا و ناحیا، یان ژی یێن قەزا و ناحیا و یێن گوندا، و هەر وەسا ل هەمی جها. هەر وەسا چ جیاوازی نەبیت د ناڤبەرا قوتابخانەیێن کەرتێ گشتی و تایبەت ژی دا. وەک دیار بێ گومان ئەڤ خالە هەمی ساناهی نینە بهێنە بجهئینان.
لێ ئەڤە تنێ بەشەکێ چیروکێ یە، چونکی خۆ ئەگەر ئەڤە بۆ هەمییا وەک ئێک لێ هات، خێزان و شیانێن خێزانێ یێن ئابووری، چین و گرۆپێ جڤاکی یێ قوتابی، و گەلەک ئەگەرێن دی یێن هەین کو زوی ب زوی وەک ئێک لێ ناهێن. ژبەر هندێ پێدڤییە ل دوماهیکێ بزانین کو سەرکەفتنا قوتابی ل ناڤ قوتابخانێ دا بۆ هەمی قوتابییا وەک ئێک نینە، و تنێ ل دویف واستییانا قوتابی نینە، بەلکو ل دوماهیکێ گەلەک ئەگەرێن ڤەشارتی یێن هەین کو وە دکەن هندەک قوتابی هەر د بنیات دا ژیان ل قوتابخانێ بۆ وانا ساناهی تر بیت و سەرکەفتن مسوگەر تر بیت. لێ بۆ هندەکێن دی، هەر ل رۆژا دهێنە سەر دونیایێ دبیت پاشەرۆژەکا نەخۆش ل سەر رێکا وانا هاتبیتە چێکرن.
نڤیسین: احمد مصطفى