ئێکەم دەزگەها ئەم کارلێکێ دگەل دکەین دەرڤەی خێزانێ قوتابخانەیە، و قوتابخانێ ژی بێ گۆمان ڕۆلەکێ گەلەک بەرچاڤ د ژیانا هەر کەسەکی دا هەیە، وەک د هندەک تێگەهێن جڤاکناسیێ دا دیار دبیت. ژ وان تێگەهان ژی: پڕۆگرامێ ڤەشارتی (Hidden Curriculum) و گڕۆپێن هەڤالینییێ (Peer Groups) و پەیوەندییا ماموستایی و قوتابی (Teacher-Student Relationship)، هەر وەسا قوتابخانە دبیتە جهەک بۆ قوتابی و زاروکی کو شێانێن جڤاکی و سۆزداری لێ گەشەبکەن. ئانکو قوتابخانەی ڕۆلەکێ گرنگ هەیە د ئاڤاکرنا کەسایەتی و هزرێن زاروکی، کو کاریگەریێ ل ژیانا زاروکی ب گشتی ل پاشەرۆژێ دکەت. ئەڤە ژی دێ بابەتێ ڤان چاند بڕگەیێن بهێت بیت.
پڕۆگرامێ ڤەشارتی
دشێن بێژین کو پڕۆگرامێ ڤەشارتی کاریگەرییەکا لاوەکی یا قوتابخانایە، کو ئەو وانەنە یێت کو قوتابی فێردبیت، بەلێ پا د ناڤ پەرتووک و وانەیێن ماموستا بۆ دبێژت دا نینە. کومەکا نۆرمێن جڤاکی، بها، و باوەریایە کو ب رێکا قوتابخانا دهێنە وەرگرتن، یاسایێن جڤاکی یێت کو دناڤ پۆلێ دا ناهێنە گوتن، هەر وەسا پێشبینیێت جڤاکی بو ڕەفتارێن قوتابییا بخۆڤە دگریت. هندەک ژ وان تشتا بۆ نموونە: پێگیری کرن ب دەمی، ڕێزگرتن ل خۆدان دەستهەلات، حەزێن پێشبرکی کرنێ، گۆهدانا مەزنان، و هەتا دوماهیکێ. ئەم دشێن بێژن کو پڕۆگرامێ خاندنێ دوو جور بۆ هەنە، ئەو ژی پڕۆگرامێ فەرمی، یێ کو ل سەر پەرتووکا نڤێسای، و ب فەرمی ل قوتابخانێ دیف چوون بو دهێتە کرن، و هەلسەنگاندنا قوتابییان ل سەر دهێتە کرن. هەر وەسا پڕۆگرامێ نەفەرمی هەیە کو ژ سەربووڕێن قوتابییان ل ناڤ قوتابخانێ و سەرەدەریکرنێ دگەل کەسێن دەوروبەر چێدبیت.
پڕۆگرامێ فەشارتی دبیت ب ڕێکەکا ئەرێنی یان ژی نەرێنی کاریگەرییێ ل قوتابییا بکەت. بۆ نموونە ئەگەر ئێک ژ ستافێ قوتابخانێ درەنگ دهێتە دناڤ پۆلێدا، یان ژی وانەی ژ دەمی دبوورینیت و پتر دبێژیت، وی دەمی دێ نامەک گەهیتە قوتابییان کو دەمێ تە وەک قوتابی یێ گرنگ نینە بەراورد ب من وەک ستاف و ماموستا، و خشتەیا وانەیان هند گرنگ نینن هندی ئەو کارێن من دڤێت ئەز بکەم هندەک جارا بەری وانەی. نموونەکا دی ئەگەر ماموستا هەبیت بێ سەروبەر بهێتە د ناڤ پۆلێ دا، ئانکو دێ وێ نامەی گەهینیت کو گرنگی دان ب جوانیا سەروبەری و پاقژیێ یێ گرنگ نینە. هەر وەسا دگەل گەلەک نموونەیێن دی.
وەک قوتابی ل قوتابخانێ، یان ژی ل هەر جهەکێ فەرمی، هەر تاکەک دشێت وان یاسایێن جڤاکی یێن کو نەنڤیسای دەستنیشان بکەت، و بۆ بەڕژەوەندییا خۆ بکاربینیت. هەر وەسا پێدڤییە تاک یێ هشیار بیت کو هەمی تشت ل سەر بنەمایێ نمرا ناهێنە هەلسەنگاندن، بەلکو هندەک شیانێن دی یێت هەین قوتابی ل قوتابخانێ فێردبیت کو گەلەک جارا ژ نمرا ژی گرنگ ترن، لێ چ نڤیسین ل سەر نینە و ب فەرمی ناهێتە بەحس کرن، و هەلسەنگاندن بۆ ناهێتە کرن. ژبەر هندێ ژی پێدڤییە هەر تاکەک پتر گرنگییێ ب شیانێن جڤاکی بدەت، یێت کو ل قوتابخانێ و خو ل زانکۆیێ ژی زووی ب زووی ناهێنە بەحس کرن. قوتابخانە و هەر وەسا هەر دەزگایەکێ دی یێ فێربوونێ تنێ خاندن و پێزانینێن تیۆری نینن، بەلکو گەلەک تشتێن دی یێت هەین ژبلی خاندنێ ل ڤان جها تاک دشێت فێربیت.
گڕۆپێن هەڤالینییێ
کۆمەکا کەسایە کو هەمان تایبەتمەندی هەنە، ئەڤ تایبەتمەندییە ژی تەمەن، پاشخانە جڤاکی، و پلەیا جڤاکی بخۆڤە دگریت. کا هەر تاکەک دگەل کێ حەز دکەت دەمەکێ درێژ ببەت، کو ئەو کەسن یێت کاریگەرییەکا مەزن ل سەر باوەری و ڕەفتارێت کەسی هەنە. گڕۆپێت هوسا یێت نیزیک بۆ مرۆڤی، و مرۆڤ دەمەکێ مەزن دگەل دبوورینیت، دبنە ئەگەرێ فێربوونا جڤاکی، ئاڤاکرنا هزر و بیران، و پەیدابوونا حەز و ئارەزوویان بۆ تشتێن جیاواز ژی. قوتابی ل ڤان گڕۆپان ژ ئێک و دوو فێری شیانێن جڤاکی دبن. هەر وەسا بیروبۆچوونێن قوتابییا ل سەر قوتابخانێ و خاندنێ ب ڕێکا ڤان کەسا دهێنە ئاڤاکرن. کاریگەری ژی ل حەزێت قوتابی ل سەر خاندنێ و کا چەند دەمێ خۆ ددەتێ دکەت. ئانکو دەمێ قوتابی ل ناڤ کۆمەکا قوتابیێت زیرەک بیت، دێ ئەو ژی یێ زیرەک بیت، هەر وەسا بەروڤاژی ب هەمان شێوە. ئانکو ب ڕێکا ڤان کەسێن نیزیک بۆ قوتابی، یێن کو دگەل دهێت و دچیت و کەیفێ دکەت، دبیت ببیتە ئەگەر کاریگەریێن باش یان ژی خراب دیف خۆ بهێلیت.
ئەگەر هندەک نموونە ل سەر کاریگەرییا گڕۆپێن هەڤالینییێ وەرگرین، دبیت قوتابیەک هەبیت کو هەڤالێت وی گەلەک گەنگەشا ل سەر بابەتێن جیاواز دکەن، دگەل بوورینا دەمی و چونکی ئەڤ قوتابییە گەلەک دانوستاندنێ و ئاخفتنێ دگەل هەڤالێت خۆ دکەت، شیانێن گوتاربێژیێ ل نک وی گەشەدکەن و دبیتە کەسەکێ گاریگەر ل ناڤ جڤاکێ خۆ. هەمان دەم ئەگەر هەمان قوتابی دگەل هندەک هەڤالان بوویە کو هند گرنگیێ ب زیرەکیێ ل قوتابخانێ نادەن، دبیت ببیتە کەسەک بێ هیچ ئارمانجێن مەزن بۆ پاشەڕۆژێ.
پێدڤییە بزانین کو گڕۆپێن هەڤالینییێ دبنە ئەگەر ڕەفتار و هزرێن مە گەشەبکەن و بهێنە گهۆڕین، هندەک جارا خۆ ژ خێزانێ و ماموستایان پتر کایگەری هەیە. ئەو هەڤالێن قوتابی بۆ خۆ چێدکەت، دبیت ببنە ئەگەر وی پالدەن بەرەف پاشەڕۆژەکا گەش، یان ژی ڕێگرەکێ بۆ وی چێدکەن کو نەگەهیتە وێ پاشەڕۆژێ. ژبەر هندێ ژی پێدڤییە تاک یێ هشیار بیت د هەلبژارتنا هەڤالێت خۆدا.
پەیوەندییا ماموستایی و قوتابی
پەیوەندییا ماموستایی و قوتابی د ناڤ قوتابخانێدا پەیوەندییەکە بۆ ب دەستڤەئینانا باوەریێ و ڕێزگرتنێ بۆ هەردوو لایەنان، پێک دهێت ژ نیاسینا قوتابی وبەردەست کرنا هاندانێ بۆ سەرکەفتنێ دا کو قوتابی بهێز بکەڤیت وەک فێربوویەکێ زیرەک. ماموستا وەک وێنەیەکێ یە بو قوتابی ژێ فێردبیت، هەر وەسا وەک کەسەکێ ب دەستهەلات ژی ل سەر قوتابی جهێ خۆ هەیە. ئەڤ پەیوەندییە ڕۆلەکێ گرنگ د گەشەکرنا قوتابی یا جڤاکی و ڕەوشتی دا هەیە. ڕێکا سەرەدەری کرنا ماموستایی دگەل قوتابی دشێت باوەرییا قوتابی ب خۆ زێدە وکێم کەت، گرنگی دان ب خاندنێ و بابەتێ ماموستایی و ڕەفتارێن جڤاکی ژی دگهۆریت.
پەیوەندییا ماموستایی و قوتابی گرنگی و کاریگەرییا خۆ هەیە ل سەر ماوەی کورت ودرێژخایەن ژی. د ماوەی کورتدا، پەیوەندییەکا ئەرێنی دێ ژینگەهەکێ ئەرێنی بۆ خاندنێ چێکەت، هەر وەسا قوتابی بهایێ خۆ دزانن و دەروونێ وان ئارام دبیت، کو دبیتە ئەگەر کێشەیێن ڕەفتاری کێم ببن و قوتابی سەرکەفتنێ د خاندنا خۆدا بینن. ل ماوەی درێژخایەن ژی ئەڤ پەیوەندییا ئەرێنی باوەریێ ددەتە قوتابییا و وەل وانا دکەت بزانن کو خاندنا وان و هزرێن وان و پێکولێت وان بهایەکێ مەزن هەیە، هەر وەسا نیشا قوتابییا ددەت کو خەلەت کرن رێکەکا بۆ فێربوونێ، و چ کێشە د هندێدا نینە قوتابی خەلەت بیت، بەلکو بەروڤاژی ژ ڤان خەلەتییا مرۆڤەک تێگەهشتی چیدبیت.
ئەگەر ئەڤ پەیوەندییە یا نەرێنی بیت، هەمی ئەو مفایێن هاتینە گوتن نامینن دگەل گەلەک کاریگەریێن خراب د هەمان دەم دا. پەیوەندییا قوتابی دگەل ماموستا و ڕێبەر و کەسێن ب دەستهەلات ل سەر سەرێ قوتابی دشێت باوەری ب خۆ بوونێ و ئاواتێن مەزن ل نک قوتابی چێکەت، لێ د هەمان دەمدا ئەگەر ئەڤ پەیوەندییە یا نەرێنی بیت دبیت ببیتە ئەگەر قوتابی گۆمان ل سەر خۆ هەبن و گرنگیێ ب خاندنا خۆ نەدەت.
کارامەیێن جڤاکی و گەشەکرنا سۆزداری
دناڤ ژینگەها قوتابخانێدا شیانێن قوتابییا یێت جڤاکی و هەر وەسا گەشەکرنا سۆزداری ڕویددەت، دبێژنە ڤێ پڕۆسێسێ فێربوونا جڤاکی-سۆزداری (Social-Emotional Learning) کو تێدا قوتابی فێری کۆنترۆل کرنا خۆ دکەت، ل خۆ هشیار بیت، و فێری شیان و کارامەییێن کەسی دبیت، کو گرنگن بۆ خاندنێ، جهێ کاری و هەر وەسا سەرکەفتنێ د ژیانێدا ب گشتی. ل دەمێ قوتابی دناڤ خاندنێ دا سەرەدەرییێ دگەل قوتابیێت دی دکەت، پێکڤە دخینن، پشکداریێ د پۆلێدا دکەن، هەر وەسا قوتابیێت ژ خێزانێن جیاواز و ڕێکێن جیاواز یێن ژیانێ دبینن، ئەڤە هەمی دبیتە ئەگەر شیانێن وان باشتر لێ بهێن. شیانێن گۆهدارکرنێ، کارکرن دگەل هەڤالا، و گەنگەشێ هەمی باشتر لی دهێن. هەر وەسا چونکی تووشی فشارێن دەروونی ژ خاندنێ دبن و هندەک جارا ژی هەستێن نەخۆش ژ سەرنەکەفتنێ دهێنە پێش، ئەڤە هەمی دبیتە ڕێک کو فێرببن خۆ دگەل هەستێن جیاواز بگۆنجینن و شیانێن خۆ گۆنجاندنێ دگەل بارودوخێن نەخۆش باشتر لێ دهێن. هەر وەسا ب دیتنا گەلەک قوتابییا دشێن ب هەستێن مرۆڤێ بەرامبەر بگەهن و بۆچوون ودیتنا ژ خۆ جیاواز وەرگرن. چونکی هندەک جارا کێشە ژی ناڤبەرا قوتابییا ڕویددەن، شیانێن وانا بۆ چارەسەرکرنا ململانێ د ناڤبەرا خۆدا باشتر لێ دهێت، و پتر فێر دبن خۆ ژ ڕەفتارێن تۆندوتیژیێ دویر بکەن. ئەڤە ژی هەمی ل ناڤ ژینگەهێ قوتابخانێ هەیە، ژبەر هندێ ژی قوتابخانە بەشەکێ گرنگ ژ فێربوونا هەر تاکەکێ دگریت، نە بتنێ فێربوونا پێزانینا، بەلکو فێربوونا ژیانێ بخۆ ژی.
ل دوویماهیکێ ژی، ئەڤە هندەک تێگەهێن گرێدای ژیانا قوتابخانێ بووینە. هۆشیاری و زانینا ڤان تێگەهان دێ بیتە ئەگەر قوتابی، ماموستا، و هەر کەسەکێ دی ل هەر دەزگەهەکێ کار بکەت کو ب ڕۆلێ خۆ باشتر ڕابیت و مفایێ ژ دەمێ خۆ چێکەت.
نڤیسین: احمد مصطفى
پێداچوونا زمانی : نورا عبدالسلام