د ڕۆمانا فەلسەفی و خەیاڵییا سەیر یا نڤیسەرێ بناڤودەنگ «هاروکی موراکامی» دا، کارێکتەرەك دهێتە پێش و دلێ خواندەڤانان داگیر دکەت ب سادەییا خۆ. د هەمان دەم دا ئەڤە ئەو ڕۆمانە یە یا کو خواندەڤانان د ئێخیتە د ڕەوشەکا نەئارامکەر دا، هەر پشتی خواندنێ ب دەمێن درێژ. ڕۆمانا ب ناڤونیشانێ «کافکا لسەر کەنارێ دەریایی» ئەڤی هەستێ کو تا ڕادەیەکی ئەستەمە د ئینیتە د هەبوونێ دا. موراکامی ب زیرەکییا خۆ خوێنەران توشی ئەڤێ هەڤسەنگیێ دکەت، ئەو هەڤسەنگییا دناڤبەرا تاڕیبوون و ڕوناهیێ دا.
ئەڤ کارێکتەرێ ب ناڤێ ساتۆڕو ناکاتا، ئێك ژ هەردو کارێکتەرێن سەرەکیێن ڕۆمانێ یە، ئەگەرێ هاتنە پێشا وی د ڕۆمانێ دا نە ژبەر هێزخۆازی یان ژیک ژیرییا وییە، لێ ژبەر ئەوێ ئارامییا بێدەنگە یا کو دگەل خۆ دا ل هەمی جهان دگێڕینیت. ئەڤ گۆتارە کارتێکرنا ئەرێنی یا ناکاتایی لسەر جیهانا خوێنەران ددەتە دیارکرن. و کا ئەرێ بۆچی ناکاتایێ هەشتێ ساڵی بۆ دەمێن درێژ دمینیتە دگەل خوێنەران؟ ئەو چ تایبەتمەندینە لدەڤ ئەڤی کارێکتەری هەین کو جیهان ژبەر کێمییا وان دناڵیت؟
کورتییەک لسەر نڤیسەری:
هاروکی موراکامی، هێمایێ هەرە دیارێ وێژەییا ژاپۆنی و جیهانی یە، یێ بەرنیاسە ب تێکەڵکرنا ژیانا ڕاستەقینە یا ڕۆژانە و بێزارکەرا مرۆڤان، ڕیالیزما ئەفسوونی* و هەروەسا کەلتوورێ پاپ* دگەل هەڤدو، ژبۆ چێکرنا چیرۆکێن وەکی خەونان، کو ب شێوازەکی ئەڤ چێرۆکە دهێنە ڤەگێڕان هەر وەکی خوێنەران ڕازی دکەت کو ئەڤ جیهانا موراکامی تێکەڵ کری ژ مژارێن ڕاستەقینە و نە ڕاستەقینە گەلەک دویرە ژ وێ چەندێ کو بشێی جووداهیێ دناڤبەرا ڕاستیێ و شاشیێ دا بکەیی.
چەندین کارێن دی یێن بەرنیاس هەنە ژ وان ژیک:
- Norwegian Wood
- The Wind-Up Bird Chronicle
- 1Q84
موراکامی، هەر تشتێ سادە و ئاسایی ڕوبەڕویی تشتێ سەیر و نە ئاسایی دکەت. و د ئەڤان بەرهەمێن وی دا ئەڤ چەندە ب ئاشکەرایی دیارە. زۆر جاران ب نەرم و نیانی ئەڤ چەندە دهێتە دیارکرن، کو وەدکەت خۆ خوێنەر هەست پێ نەکەن کا چ ڕویدەت و ب تەمامی خۆ ڕادەستێ جیهانا وی دکەن.
کافکا لسەر کەنارێ دەریایی ئێك ژ کارێن وی یێن هەرە دیارە. ل ساڵا 2002 هاتییە بەڵاڤکرن و تا نوکە بۆ پتر ژ پێنجی زمانان هاتییە وەرگێڕان.
کورتییەک لدور ڕۆمانێ:
کافکا لسەر کەنارێ دەریایی دو کارێکتەرێن سەرەکی بخۆڤە دگریت.
- کافکا تامورا
- ساتۆڕو ناکاتا
چیرۆك ب شێوەیەکێ هەڤتەریب هاتییە نڤیسین. و هاتییە بەشکرن لسەر 49 بەشان، کو خوێنەران ڕاستەڕاستی هەر ئێك ژ ئەڤان کارێکتەران دکەت ب هەست و هزرێن جودا. هەرچەندە ژیانا ئەڤان کارێکەتەران ب تەمامی ژ ئێک جودایە، و ب درێژاهییا ڕۆمانێ هیچ جارەکێ ئێکودوو نابینن، پێنگاڤ و کریارێن هەر ئێك ژ وان کارتێکرن لسەر یێ دی هەیە.
کافکا تامورا، سنێلەکێ پازدە ساڵییە، دویر ژ ماڵا خۆ د ڕەڤیت، دا کو ژ نەفرەتا ئۆدیپۆس یا کو بابێ وی لێکری ڕزگار ببیت. مژارێن گرێدایی کافکایی سەرەدەریێ دگەل ناسناما تاکەکەسی و حەزێن توندڕەو و تاڕی دکەن. کو پشتی هەر بەشەکێ چیرۆکا کافکایی خوێنەر هەست ب نەئارامییا دەروونی و ئاڵۆزییا هزری دکەن. کافکا وەکی دەرمانەکێ تەعلە، و داعویرانا چیرۆکا وی گەلەک یا سەختە. چونکی سەرەدەریێ دگەل ئیگۆیا مرۆڤی و نیمچە هۆشیاریێ دکەت.
هەڤدژی کافکایی، ناکاتایێ هەشتێ ساڵی، چیرۆکا وی هەر وەکی ئاڤەکێ یە لسەر وی دەرمانێ تەعل دا دڕژیێت. ژیانەکا گەلەک سادە د بورینیت، و ژبەرکو د ژیەکێ بچیک دا شیانێن خۆ یێن هزری و بیردانکا خۆ ژ دەست دایە، د جیهانەکێ دا د گەڕیێت کو هیچ لێ تێناگەهیت. تشتێ سەرنج ڕاکێش، د چیرۆکا وی دا، دیسان، هەڤدژی کافکایی، ب پەیڤێن کەسێ سیێ هاتییە دەربڕین، ژبەر ڕەوشا ناکاتایی، کو ئەو بخۆ یێ "ڤاڵایە"، لەورا نڤیسەری ژیک ئەڤ چەندە ب جوانی دایە دیارکرن ب هەلبژارتنا ئەڤێ تەکنیکێ.
گەشتا ئەڤان هەردو کارێکتەران ب شێوازەکێ نەیێ چاڤەڕێکری تێکەڵی هەڤ دبیت. و ڕۆمان باس ل بابەتێن وەك چارەنڤیس، تراوما، و لێگەڕییان ل ڕامانا هەبوونێ دکەت، دگەل ناکاتایی، دلێ ئەڤێ ڕۆمانێ، چیرۆک ڕۆلەکێ گرنگ د وێژەیێ دا د گێڕیت.
ناکاتا کییە؟
کەسایەتی و پاشخانا وی:
د ماوەیێ جەنگێ جیهانییێ دوێ دا، دەما کو زارۆک بوو، مامۆستا یا وی یا سەرەتایی ئەو و هەڤپۆلێن وی برنە سەیرانەکێ دناڤ دارستانێ دا، ژ نشکەکێڤە هەمی قوتابی بێهۆش بوون، ئەڤێ ڕویدانا سەیر، ناکاتا توشی نەخۆشییەکا نەناسیار کر، ددەمەکی دا هەمی هەڤپۆلێن وی ببورینا دەمەکێ کێم دیساڤە ڕابوونە سەرخۆ، لێ ناکاتایێ زارۆک ما د ئەوێ ڕەوشێ دا و بۆ ماوێ چەندین حەفتییا د کۆمایێ دا بوو. دەما کو هۆشیاربوویی، ناکاتایی هەمی شیانێن خۆ یێن خواندن و ژیرمەندیێ ژ دەست دا بوون، هەر وەکی ئەو دبێژیت وەك گوڵدانەکا ڤاڵا لێهاتبوو. بیردانکا وی و هەر تشتێ سەبارەت ب جیهانی دزانین، هەمی ب ئێکجاری لدەڤ ناکاتایی نەمان.
ناکاتا ب زمانەکێ سادە د ئاخڤیت دویر ژ پەیڤێن ئاڵۆز و زۆر حەژ خوارنا مارماسییا دکەت. ئەوی باوەرییەکا ئێکجار زۆر ب جیهانا دەوروبەری خۆ هەیە بێی هیچ جارەکێ ب ئێخیتە لبن نیشانەییا پرسیارێ پێنگاڤێن خۆ د ئەڤێ جیهانێ دا هاڤێژیت. هەرچەندە جڤاک و کۆمەڵگەها ئەو تێدا دژیت وی وەك مرۆڤەکێ کێم ئەندام د هەژمێریت، ناکاتا ب شێوازەکێ دی ئەڤێ جیهانێ پێناسە دکەت، تا وی ڕادەیی ئەڤ ناسناڤێ ژ ئەگەرێ نەخۆشییا وی جڤاکی پێ بەخشی هیچ جارەکێ وی پاشڤە نازڤڕینیت، و بشێوەیەکێ سەیر، ناکاتا، ژیرییەکا نەئاسایی و ڕەمزی بخۆڤە دگریت.
ناکاتا مرۆڤەکێ بێ ئیگۆ یە. خۆخوازی و خۆبینی د فەرهەنگا تێگەهشتن و ژیانکرنا وی دا نینە. هەڤدژی کافکایی، ناکاتا د پاشەڕۆژ و ڕابردوویێ خۆ دا ناژیت، کا ژیان چاوایە، و چاوا دهێت و دچیت، بێی ئاڵۆزکرن وەردگریت، بێی کو هەوڵبدەت بگوهۆڕیت، و ددەمێ نوکە دا دژیت.
بۆچی ب ئەڤی شێوەیی یە؟
ڕەوشا ناکاتایی، هەم وەکی نەفرەتەکێ یە، و هەم وەک جورەکێ ڕووناکبیریێ یە. ڤەقەتییایی ژ ئالۆزبوونێ، ناکاتا ئەوان هویرکاتیێن ژیانێ دبینیت یێن کو مرۆڤ لپشت گوهـ دهاڤێژن یان ژیك چ جاران نابینن، و بزاڤێ ژیک بۆ ناکەن ببینن. ئەڤ ڕەوشا وی پاکی و بێ ئازارییا وی بۆ خوێنەرا ددەتە دیارکرن، کو ئەڤ جورە بێگونەهییە ئەوی ژ ئازارا هەبوونێ (ب مەرەما خۆ یا فەلسەفی) د پارێزیت، لێ هەر دیسان ئەوی دکەتە پارچەکا زۆر گرنگ و ئازا د ئەڤێ چیرۆکێ دا.
چاوا ناکاتا هیڤی و ئیلهامێ بمە دبەخشیت؟
سەڕەڕایی (و دشێم بێژم ژبەر ئەڤێ چەندێ ژیك) سنوورداربوونا وی، ناکاتا گیانی ددەتە هندەك وانان، کو بۆ مرۆڤان گەلەک سەختە ژێ فێرببن.
یا ئێکێ و ژ هەمییا گرنگتر: چاکییەکا بێ هەژمار لدەڤ ناکاتایی هەیە. ب درێژاهییا پەرتووکێ، ناکاتا ئەوێ ئاخڤتنا دبێژیت «خێرا خۆ بکە و بەردە ناڤ ئاڤێ دا» ب ڕژدی وەردگریت. نە ژبەرکو ئەڤێ چەندێ تێدگەهیت، لێ بەلێ هەر نە تێگەهشتنا وییە بۆ ئەڤان هێمایان کریارێن وی یێن چاک جوان دکەت. تشتێ سەرنجڕاکێش و سەیر د پەرتووکێ دا، کو تامەکا تایبەت ددەتێ بۆ خوێنەران (ب تایبەت بۆ ئەوان کەسان یێن کو حەژ پشیکا دکەن) ناکاتا دشێت دگەل پشیکان باخڤیت، هەر ژبەر ئەڤێ چەندێ ژیک هاریکارییا خەلکێ دەوروبەرێن خۆ دکەت و پشیکێن وان یێن بەرزەبوویی بۆ ئەوان ڤەدگەڕینیت. هەوەسا، ئارامیێ ب مرۆڤێن بیانی دبەخشیت، تشتێ ژ هەمییان سەیرتر و باڵکێشتر، ناکاتایی شیان هەنە تشتا ژ ئەسمانی ببارینیت وەکی ماسییان و خوینمێژان (leech)، ئەڤێ ژیک وێ چەندێ دیارناکەت کو ناکاتا دزانیت چاوا ئەڤان تشتا ببارینیت، هەر وەکی ئەو دبێژیت «ئەز نزانم لدویڤدا چ ببارینم» واتە سەڕەڕایی ئەڤێ هێزا وییا نەئاسایی، ژبەر ڕەوشا کو ئەو ژێ د ناڵیت، ناکاتا د ئەڤان ڕویدانان ناگەهیت.
ژبەر چەند ئەگەران ناکاتا نەچار دبیت ژ وارێ ئەو لێ ئاکنجی بچیت، و لدەمێ لێگەڕیانا خۆ دا چەند شوفێرێن ماتۆڕسیکلێتان دبینیت کو لدور کەسەکێ بێهێز کوومڤەبووینە و ب هەمی هێزا خۆ وی د ئێشینن، ناکاتا هەوڵ ددەت ئەوان ژ ئەڤی کەسی دیرکەت لێ بزاڤێن وی ب هەروەیی دچن، هەر د ئەڤی دەمی دا خوینمێژان ل ئەسمانی د بارینیت دا کو ئەڤی کەسێ هە ژ ئازاردانێ ڕزگار بکەت، و ب شێوازەکێ ئارام ڕێکا خۆ دگریت و دچیت، هەر وەکی چ ڕوینەدایی. هەروەسا ناکاتا چ جاران کەرب و کینێ نا ڕاکەت، نە لبەرامبەر یێ خراب نە لبەرامبەر نەچاکیێ، نە ژیک لبەرامبەر دایک و بابێن خۆ. دەما کو زارۆک بوو، پشتی توشی ڕویدانێ بوویی دایک و بابێن وی ئەو بێ بەهر کر ژ حەژێکرنا خۆ و دەم نەبوو ئەوی بخۆدان بکەن، ژبەرکو ناکاتایی دو برایێن دی هەبوون، دو برایێن کو د زیرەک بوون، ئەڤجا خێزانا وی ب دروست دیت کو ئەوی بەرەڤ ماڵا داپیر و باپیرێن وی فڕێکەن دا کو بشێن پتر چاڤدانا هەردوو برایێن وی بکەن کو چ گۆمان تێدا نینە دێ ئەوان پاشەڕۆژێن باش هەبن نە وەکی ناکاتایی.
چاکییا ناکاتایی یا غەریزییە، نەک کردارییە. واتە سپێدەهییان ژ خەو هشیار نابیت بێژیت «ئەز دێ ئەڤرۆ یێ باشبم»، ئەڤ چاکییا لدەڤ وی هەیی یا ڕاستەقینەییە، چ سەختەیی تێدا نینە، بەلکو ژ نیڤا دلێ وی دەردکەڤیت، و گیانی ددەتە هەر جهێ بچیتێ. و ئەڤە ژیک تشتەکە ب ئاسانی د جیهانا مە دا ناهێتە دیتن و ب پتریا دەمان دهێتە پشت گوهـ هاڤێتن. ئەو وانا کو ژ ئەڤێ تایبەتمەندیێ دهێتە وەرگرتن ئەوە کو: نە مەرجە هەر تشتی ئاڵۆزبکەین، دلسۆزی نە پێدڤی ب ئالۆزیێ یە.
یا دوێ و یا کو وەکی نەفرەتەکێ یە لسەر مرۆڤێ سەردەم دا باری، و لدەڤ بەرزەبوویی: ناکاتا ددەمێ نوکە دا دژیت. نەخێر بۆ ڕابردوویی، نەخێر بۆ پاشەڕۆژێ، بەلێ بۆ ئەڤرۆکە. ئەو ژ پاشەرۆژا خۆ نا تڕسیت، و گازندا ژ یا بوری ژیک ناکەت. ئەو نابێژیتە خۆ «خۆزی من تشت بەروڤاژی کربان»، «خۆزی ئەز زڤڕیبامە بەرێ»، نەخێر. ئەو ب تەمامی ددەمێ نوکە دا ئاکنجییە، یێ هەیی ئەڤرۆکە. سوباهی؟ دوهی؟ د ڕۆژمێرا وی دا نینە. ئەو وانا کو ناکاتا بێ مەرەم نیشا مە ددەت ئەوە کو: ئارامی ژ دەست بەردانێ دهێت نە زێدە هزرکرنێ. هندەك تشت ناهێنە کونترولکرن، بتنێ یا پێدڤییە بهێنە قەبیل کرن. هەرچەندە ناکاتا د ئەڤان بویەران ناگەهیت، لێ ب سادەیی دەربڕینێ ژێ دکەت و خۆ ڕادەستی چارەنڤیسێ خۆ دکەت.
دووماهیك
د جیهانەکێ دا کو هەمی مرۆڤ لدویڤ هێز و ناڤودەنگیێ دگەڕیێن، ناکاتا نوینەراتییا ئەوێ چەندێ دکەت کو هندەك جاران دەست ژێ بەردان بریاڕەکا ژیرانەیە، و ژیانکرن ب سادەیی نە تشتەکێ خرابە. هەر ژبەر ئەڤێ چەندێ، ئەڤ کارێکتەرە ژێدەرێ ئارامیێ و سادەیێ یە بۆ خوێنەران. دبیت ددلێن هەر ئێك ژ مە دا ناکاتایەك هەبیت کو یا پێدڤییە لسەر مە پتر بینینە پێش و بهێلین ژیانێ ئەزموون بکەت هەر وەکی بۆ ئێکەم جارە دهێتە هەبوونێ.
نڤیسەر: هەرژین محمد