ل دەمێ تاکەک دهێنە سەر دونیایێ، وەک لاپەرەکا سپی وەک بەفرێ دهێت، ئانکو چ ل سەر بیرا وی ب ئێک جاری نینە. لێ دگەل بوورینا دەمی و ب سەرەدەریێ دگەل کەسێن دەوروبەر، ئەڤ تاکە دبیتە بەشەکێ ڤی جڤاکی. دبێژنە وێ پرۆسێسا تاکەک پێ دبیتە ئەندامەکێ جڤاکی پەروەردەکرنا کۆمەڵایەتی (Socialization)، کو پرۆسێسەکە تاک پێ فێردبیتە دابونەریت، کەلتور، بها و نورمێن جڤاکی. ئەڤ پرۆسێسە هاری تاکی دکەت بشێت کارلێکێ دگەل ئەندامێن جڤاکێ خۆ ب شێوەکێ ئاسایی بکەت، دا کو ب ڕۆلەکێ ل ناڤ جڤاکی رابیت و بهێتە هژمارتن بەشەک ژ ئەندامێن جڤاکی. هەر ل ناڤ زکێ دەیکێ دا دەسپێدکەت ل دەمێ بچیک هەست ب ژینگەها دەرڤەی خو دکەت، هەتا دەمێ کو ئەو کەس دمریت. لێ ل چەند سالەکێن دەسپێکا ژیانا تاکی ئەڤ پرۆسێسە گەلەک بهێز جهێ خۆ دگریت، و ب گرنگترین دەمێ پەروەردەکرنێ دهێتە دانان.
ئەگەر زاروکەک هەبیت ل خێزانەکێ مەزن بوویە کو گەلەک گرنگیێ ب خاندنێ و زانستێ ددەن، کو هەر ل تەمەنەکێ بچیک ئەو زاروکە بەرەف فێربوونێ و خاندنێ ئاراستە کرییە، و هەر وەسا ل گەنگەشە و دانوستاندنێن هزری یێن ناڤبەرا خێزانێ دا چیدبن ئامادە بوویە. ئەڤە دێ بیتە ئەگەر ئەو بهایێن گرنگی دان ب خاندنێ بهێنە چاندن ناڤ ناخێ ڤی زاروکی دا و دێ ئەو ژی ل وێ هزرێ بیت و دیف وان بهایا چیت یێن کو ژ خێزانا خۆ وەرگرتین. ئەڤە ژی دێ کاریگەریێ ل ژیانا ڤی زاروکی کەت پشتی هنگێ ژلایێ پەیوەندیێن جڤاکی، و خاندنێ و ژیانا پاشەروژێ دا.
بەروڤاژی ئەگەر زاروکەک ل خێزانەکێ رابیت کو ب چاڤەکێ کێم سەحدکەنە خاندنێ، دێ ئەو ژی ڤان بهایان ژ خێزانا خۆ وەرگریت. ئەڤە تنێ دگەل نموونا خاندنێ روینادەت، بەلکو دگەل هەمی بها و دابونەریت و رەفتار و ئاخفتن و هەمی سالوخەتێن جیاواز یێن جڤاکی، ئەڤە ژی گرنگییا پەروەردەکرنا کۆمەڵایەتی دیاردکەت.
هەبوونا پێزانینا ل سەر ڤێ پرۆسێسێ دێ بۆ هەر کەسەکی بیتە رێک کو وان رەفتارا دەستنیشان بکەت یێت کو وی ژ ڤێ پرۆسێسێ وەرگرتینە، ئانکو ژ خێزان و کەلتور وجڤاکی، و یێن دی یێت کو وی بخو حەسکرییە بکەت و خۆ بگهوریت. چنکی ئەو تشتێن ئەم ژ ڤێ پرۆسێسێ وەردگرین، هەمی گاڤا ئەرێنی و باش نینن، ژبەر هندێ ژی هشیارییا مرۆڤی ل سەر ڤی بابەتی دێ بیتە رێک کو وان تشتێن نەرێنی یێن کو ژ جڤاکی و خێزانێ هاتینە وەرگرتن، بهێنە گهورین، و هندەکێن دی شینا وانا بهێنە دانان. راستە پەروەردەکرنا کۆمەڵایەتی کەسایەتیێ و هەلسوکەوتا ئاڤادکەت، لێ تێگەهشتنا تاکی بۆ ڤێ پرۆسێسێ دێ هاریکاربیت کو ب هشیاری وان تشتا پێشبێخیت یێت باشتر و گونجای تر و کاریگەریێن ئەرێنی ل سەر ژیانا تاکی هەی.
جورێن پەروەردەکرنا کۆمەڵایەتی:
ئێک: پەروەردەکرنا بنەرەت
ل دەسپێکا ژیانا تاکی دەسپێدکەت و هەتا بەری دەمێ سنێلەییێ، کو تێدا تاک ب شێوەکێ سەرەکی ب رێکا خێزانێ و ماموستا و هەڤالان فێری چاوانیا ژیانێ و سەرەدەریکرنێ ل ناڤ جڤاکی دا دبیت.
گرنگییا پەروەردەکرنا بنەرەت ژی د هندێ دایە کو دێ کاریگەرییەکا مەزن هەبیت ل سەر ژیانا تاکی ل پاشەرۆژێ، ژبەر کو ئەو تشتێن د ڤێ قوناغێ دا تاک فێر دبیت تایبەت ل ناڤ خێزانێ، وەک زمان، هەست و کونترولکرنا هەستان، بها و باوەری و شیان، ئەڤە هەمی گرنگییەکا مەزن ل قوناغێت دیف دا هەیە. ژبەر هندێ ژی ئەگەر پەروەردەکرن ل ڤێ قوناغێ هندەک هزر و باوەریێن نەرێنی ناڤ تاکی دا چێکر (وەک ترس ژ سەرنەکەفتنێ و کێمی یا باوەری ب خۆبوونێ)، گەلەک یا گرنگە ئەڤ هزرە هەر زوی بهێنە دەستنێشان کرن و راستڤەکرن، چ ژلایێ کەسێن دەوربەر، وەک خێزان یان ماموستا، یان ژی ژلایێ تاکی بخۆڤە ل دەمێ مەزن دبیت ب رێکا هزرکرنەکا کویر د ڤان کێشەیان دا. دبیت ئەڤ کێشەیێت هوسا ساناهی نەبن بهێنە گهورین ئەگەر دەمەکێ مەزن سەرڤە بچیت ، لێ هەر دەمێ بهێنە دەستنیشان کرن، پێدڤییە کار ل سەر بهێتە کرن.
دوو. پەروەردەکرنا دووەمین
ئەڤە ژی هنگێ چیدبیت دەمێ تاک دکەڤیتە هەمبەر کەس و بارودوخێن جیاواز ژ وان یێن کو ل پەروەردەکرنا بنەرەت دا هەنە. ئەڤە ژی ژیانا زانکۆیێ ب خۆڤە دگریت، دەمێ تاک سەرەدەریێ دگەل کەسێن جیاواز و ژ دەڤەرێن جیاواز دکەت، دبیتە ئەگەر تاک فێرببیتە نۆرم و رەفتار و بهایێن نوی. هەروەسا ئەڤ جورە ل دەمێ تاک دچیتە ناڤ ژیانا کاری ژی دا رویددەت، یان ژی ل دەمێ گەشتەکێ بۆ دەرڤەی وەلاتی یان جهەکێ نوی بکەت. هەر دەمێ تاک ل ناڤ ژینگەهێن نوی دا بژیت، ژێ فێردبیت و خۆ دگەل دگونجینیت، ئەڤە دبیتە پەروەردەکرنا دووەمین، کو هەتا مرنێ ژی بەردەوام دبیت.
ئامرازێن پەروەردەکرنا کۆمەڵایەتی:
ئامرازێن کو تاک پێ فێر دبیتە خۆ گونجاندنێ دگەل جڤاکێ خۆ ، هەمی ئەو تشتێن ل دەوروبەرێ تاکی کو نامەیان دگەهیننە مێشکی بخۆڤە دگریت. هەر وەسا هەمی ئەو قوناغێن کو تاک تێدا دبوریت و ئەو دەزگەهێن کو دەمەکێ سەرەدەریێ دگەل دکەت.
گرنگترین ئامرازێ پەروەردەکرنێ خێزانە، کو ئامرازێ دەسپێکی و ئێکێ یە. خێزان ب تایبەت ل پێنج سالێن دەسپێکێ ژ تەمەنێ بچیکی ڕۆڵەکێ گەلەک گرنگ د ئاڤاکرنا بچیکی دا هەیە، هەر ژ فێربوونا زمانی، هەتا رەفتار و بها ونۆرم و گەلەکێن تشتێن دی. لێ دگەل ڤان هەمی تشتا، خێزان ب تایبەت د ژیێ ژدایک بوونێ هەتا بەری ژێی قوتابخانێ، رۆڵەکێ گرنگ د گەشەکرنا سۆزداری یا بچیکی دا دگێریت. ئانکو ل ڤان سالا دا بچیک فێر دبیت دێ چاوا هەستێن خۆ بکارئینیت. و کونترول کەت دەمێ کارلێککرنێ دگەل کەسێن دەوربەر دکەت. ئەڤ شیانە کاریگەریێ ل سەر گەلەک ژ شیانێن کەسی کەت. وەک؛ رێکا سەرەدەری کرنا زاروکێ ل پاشەرۆژێ دگەل فشارێن دەروونی، و شیانێن چیکرنا پەیوەندییان دگەل خەلکی و سەرەدەری کرن دگەل ململانێ یا جڤاکی دگەل کەسێن دەوروبەر و گەلەک تشتێن دی.
پاشی ژی قوتابخانە و زانکۆ دهێن، دگەل هەڤال و ماموستایا. پشتی هنگێ جهێ کاری دهێت، ل دویف جهێ کاری ژی دبیت هندەک بها ونۆرمێن جودا هەبن. د هەمان دەم دا، جهێن ئایینی ژی ڕۆڵێ خو هەیە د ڤێ پرۆسێسێ دا. دگەل میدیا و د سەردەمێ نوکە ژی سوشیال میدیا و تێکنۆلۆجی یا نوی. ئەڤە هەمی هندەک ژ ئامرازێن گرنگ یێن پەروەردەکرنێ نە.
دوو جورێن دی یێن پەروەردەکرنێ
پەروەردەکرنا پێشوەخت
د ڤی جوری دا تاک خۆ بەرهەڤ دکەت بۆ ڕۆڵەکێ نوی ل پاشەرۆژێ ب رێکا فێربوونا رەفتار و هەلسوکەوتێن نوی و جیاواز بەری کو بچیتە ناڤ وی کاری بخۆ دا. بو نموونە، ل دەمێ قوتابی وەک راهێنان دچیتە سەر جهێ کاری و جلکێن فەرمی دکەتە بەر خۆ و فێری سەرەدەریا کاری دبیت دا کۆ بشێت ل پاشەرۆژێ ب ڤی ڕۆڵی رابیت، ئەڤە ژی دبیتە رێخۆشکەر و ساناهی کرن بۆ دەرباس بوونێ ژ رۆلەکێ بۆ رۆلەکێ دی.
پەروەردەکرنا پێشوەخت رێکێ ساناهی دکەت بو وەرگرتنا ڕۆڵێن نوی و زێدەکرنا باوەری بخۆبوونێ بۆ بجهئینانا ڤان رۆڵان. ئەڤ جورە ب مەبەست دهێتە کرن، و هەر کەسەک بەرەف گهورینا ژیانا خو بچیت دشێت پێشوەخت خۆ ب رێکا ڤی جوری ئامادە بکەت. ئەگەر نموونەکێ ل سەر هندێ بدەین، ل دەمی قوتابی دهێتە راهێنان کرن ل زانکۆیان ل سەر شیانێن پێشکێشکرنێ، ئانکو ب رێکا سمینارا و ئامادەکرنا بابەتان و پێشکێشکرنا وان بو قوتابیێن دی، ئەڤە جورەکێ پەروەردەکرنا پێشوەختە کو قوتابیی ئامادە دکەت بۆ هندێ ل پاشەروژێ ببیتە ماموستا، یان ژی گوتار بێژ. دشێن ب تێگەهشتنا ڤێ پرۆسێسێ خۆ بۆ گەلەک ڕۆڵێن دی ئامادە بکەین، وەک کارێن میدیایێ، رۆژنامەڤانی و نڤیسینێ و هەتا دوماهیکێ.
پەروەردەکرنا سەروشنی ڤە
ئەڤ ژی جورەکێ دی یە کو تێدا تاک دەست ژ رەفتارێن کەڤن بەرددەت و هندەکێن نوی بکاردئینیت. ل وی دەمی رویددەت ئەگەر تاک دهێتە ناڤ جهەکێ نوی دا کو هەمی ئەو نۆرم و رەفتار و بهایێن کەڤن لێ جیاوازن. نموونە ل سەر هندێ دەمێ تاک دچیتە ناڤ دەزگایێن راهێنانا سەربازی دا، کو ژیانەکا گەلەک جیاواز ژ کەسێن دی هەیە، یان ژی دەمێ دچیتە وەلاتەکێ نوی و ب تەمامی ل وێرێ دژیت.
پەروەردەکرنا سەروشنی ڤە، ب تایبەت ل دەمێ تاکەک ژ وەلاتێ خۆ دەردکەڤیت و بەرەف کەلتورەکێ نوی دچیت، بۆ مە ب روون و ئاشکرایی دیار دکەت، کو چ تشت نینە مە وەرگرت بیت ژ کومەلگەهێ ئەم تێدا مەزن بووین، د شیان دا نەبیت بهێتە گهورین. ئەگەر د شیان دا هەبیت تاکەک فێربیتە زمان و دابونەریت و بها و رەفتارێن کەلتورەکێ ب ئێک جاری یێ جیاواز، گەلەک ساناهی ترە هندەک ژ وان تشتێن کەسی ل قوناغەکا بچیک ژ تەمەنێ خو وەرگرت بن بگهوریت. ئەڤ ژی هەمی تشتا ب خۆڤە دگریت، خۆ بها و کەسایەتیێ ژی. ژبەر هندێ ژی دشیانا هەمی کەسان دا خۆ بگهورن و وان بهایان هەمبێز بکەن و وێ کەسایەتییێ هەلبژێرن یا کو پتر ئەرێنی و باش، خۆ چەند یا زەحمەت بیت.
ل دووماهیکێ، ئەڤە هندەک ژ تێگەهێن گرێدای ب پەروەردەکرنا کۆمەڵایەتی ڤە، و تشتێن ئەم دشێن ژێ فێربین. سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.
نڤیسین: احمد مصطفى
پێداچوونا زمانی: نورا عبدالسلام اسماعيل