پاپوای گینێی یا نووی: ئەو جهێ کەلتوور هەناسێ لێ دکەت و دەم چاڤەرێ دبیت

دەمێ من بۆ ئێکەم جار هندەک هەڤکار ژ پاپوای گینێی یا نووی نیاسین، سەرسوورمان بووم کو چەند کێم ئەز جیهانێ دنیاسم ددەمەکیدا چەندا دەولەمەندە لێ یا بەرزەیە بۆ کەسێن ژدەرڤەی وێ دژین. من پێشبینی نە دکر دێ فێرببم سەبارەت وان چیروکێن من هەرگییز گوهلێ نەبووین، ئەو کەلتوورێ جێهانێ ژبیرکری، ئەو ململانێ و تێکووشینا بێدەنگ یا خودیکا خەباتا ڤی گەلی ببینم. پاپوای نیوگینیا گزیرتەکا دوویر نینە، مووزیکەکا زیندی یە زێدەتر ژ 800 زمانان و نەریتێن بێهژمارە، جهەکە هەمەجورییا مروڤایەتیێ د کۆپیتکا پاکی و فورمەکێ ئالوزییا خۆ دایە. بەلێ ل ژێر ڤێ جوانیێ مێژوویەک هەیە د بن سیبەرا کوڵونیاڵیزم و چالێنجێن بەردەوام دایە، دەنگ بێدەنگ دمینن و جاران ناسنامە دهێنە ژبیرکرن. دگەشتا من یا لێگەریانێ دا، رەنگڤەدانا گەلێ خۆ من دیت، خوراگریەکا هەڤبەش بەرامبەر ستەمکاران، هیڤیەکا سەر هشک کو بهێیە دیتن.. دەنگێ تە بێتە گوهلێبوون.. گوتارا من تەنها لسەر ڤی گەلی نینە بەلێ رێزگرتنە بۆ رومەتا هەمی کەلتورێن ڤەشارتی ل هەر دەمەکی و ل هەر جهەکی، بیرا مە بینیت هەردەنگەکێ ڤەشارتی هەلگرێ راستیەکا ژ هەژی گوهلێبوونێ یە. 

ئاوازەکا بێدەنگە لێ ژێدەرەکێ بێ سنوورە بۆ زمان و ژیانێ:

پاپوای نیوگینیا وەڵاتەکێ ژ نەخشین گفتوگویا دەرکەتی و بۆ یە جهەکی ژبیرکری بۆ وان یێن چ جارا گوهلێنەبووی، پتریا مە مەزن بووینە وفێری مللەتێن بهێز و باژارێن بناڤودەنگ و سەرناڤێن مەزن یێن جیهانێ بوینە، بەلێ کێم کەسان ئەڤ ناڤە گوهلێبوویە. پاپوای نیوگینیا دکەڤیتە نیڤا رۆژهەلاتا گزیرتا نیوگینیا ل زەریا ‌هێمن و ئێک ژ باڵکێشترین چیروکێن مروڤایەتیێ پێشکێش دکەت. سنوورەکێ هەڤبەش دگەل ئەندەنوسیا هەیە بەلێ دگەل هندێ هەست پێ دکەت جیهانەکا تایبەتە: دارستانێن چڕ، چیایێن بەرز و سەدان گزیرتێن بچوویک بسەر ئاڤێن فەیروزی دا بەڵاڤەکرینە، دڤی دیمەنی دا زێدەتری 800 زمانان دهێنە ئاخڤتن! 800 زمانن یا دکەتە هەمەجورترین و زمانناسترین وەڵات ل جیهانێ. 

لێ رەنگە ئەڤە ئێک بیت ژ وان ئەگەرا روناهییا وێ ڤەشارتی بمینیت. دجیهانەکا بهای ددەتە هێز و ژماران، ب ساناهییە ئاڵوزییا بێدەنگیێ بهێتە ژبیرکرن. پاپوای نیوگینیا خودانا ئمپراتوریەتەکا گەردوونی نینە، ج باڵادەستییەکا ئابووری نینە، چ سەرناڤێن رووژنامەیی نینن ناڤێ وێ هەوار بکەت. بەلێ ئەوا وێ هەی هشمەندیی و ئاقلمەندییەکا کەڤنارە، دەولەمەندییا کەلتووری و شێوازەکێ ژیانێ یێ دێرین هەیە ل هەمبەر لەزاتییەکا سەخت و دیجیتالیێ بژیت.

کەلتوور وسەمفونییا نەریتان ل ڤی وەڵاتی:

ل ڤی وەڵاتی کەلتوور نە تێکستێن نڤیساینە، بەلێ د هەر ڕوویەکی دا، د هەر گوندەکی دا، و دهەر رتمەکێ ژیانێ دا دژیت. ب ڤان هەمەجورییا زمانان ئەڤ وەڵاتە جهێ سەدان گەلێن جیاوازە، هەر ئێک خودان ئەفسانە و رێورەسم و جل وبەرگ و سیستەمێن باوەریێ یێن خۆ هەنە. هندەک د دەمێ رێورەسمان دا ڕوویێن خو ب رەنگێ سوور و رەش و سپی یێن گەش بۆیاخ دکەن بۆ هندێ پەیوەندی ب جیهانا روحی هەبیت، هندەکێن دی تەنورێن ژ گیای هاتینە دروستکرن و سەرپوشێ پەرێن باڵندان ئەوێن ژ نەوەیێن بەرێ ماین ل بەر خو دکەن. دەم لڤێرە نەریتان ژبیرناکەت، بەلێ کوویرتر دئێختە تەڤنا ناسنامەیێ.

ئەوا نە ئاسایی لڤێرە ئەوە گەلەک ژڤان داب و نەریتان بۆ چەندین سەدەییان ماینە بێ کو بهێنە داگیرکرن ژ لایێ جیهانگێریێ ڤە. ل هندەک گوندان هێشتا خەلک ب ڕمان نێچیرێ دکەن، چیروکان ل دەوروبەرێن ئاگری ڤەدگێرن، لبەر لێدانا تەپلێن نەخشاندی ب داری سەمایێ دکەن. رامانا وێ ئەو نینە ل رابردووی دا دژین بەلێ واتەیە کو ئەڤ گەلە د بەرخودانێ دا دژین، دجیهانەکا مژوویلی نوویاتیێ ڤی مللەتی پاراستنا نەریتێن خو هەلبژارتیە. کەلتوور ل پاپوای نیوگینیا نە بتنێ نمایشەکە بەلێ هەبوونە.. قورتالبوونە.. ژ شێوازێ ڤەشارتنا مریێن خو، ناڤکرنا زاروکێن خو تا سلاڤکرنا سپێدەهییان. نەریتێن وان بۆ سەرسامکرنا دەرڤە وگەشتیاران نینە، ب رێیا ڤێ بێدەنگیێ و ڤان زمانان ئەو رەت دکەت بەرزە ببیت.

کۆلۆنیالیزم، بێدەنگی و قورتالبوون:

وەکی هەر دەڤەرەکا دەولەمەند ب کەلتووری خو، پاپوای نیوگینیا هەم یا دەولەمەندە ب ئازار و ئێشانێ. جوانییا وێ بۆ یە ئارمانج پێش بهێتە دیتن. ئەڤ گزیرتە سەرەتا هاتبوو دابەشکرن ژلایێ زڵهێزێن بییانی ڤە: ئەڵمانییا ل باکوور، ئنگلیزا ل باشوور، پاشان رادەستی ئوسترالیا کر کو حوکم ل ڤێ گزیرتەیێ بهێتە کرن تا ل سالا 1975 ز سەربەخوییا خو ب دەستڤەئینا. بەلێ ئازادی ل سەر کاغەزان جودایە ژ ئازادییا دکەتواری دا، ئەوا بۆ وان مای سیستەمەک بوو بۆ وان نەهاتبوو دروستکرن، نەتەوەیەک ما ژلایێن بیانیان ڤە هاتبوو چێکرن، گەلەک ما کو راببیت ژ سەدان چەرخێن پێشگوهـ هاڤێتی..

تا ئەڤرو ژی پاپوای نیوگینیا ڕووبەرووی ئاستەنگان دبیت ل ڕوویێ میژووی دا: هەژاری، ژێرخانا ئابووری یا لاواز، دەستراگەهشتنا سنووردارکری بۆ خواندنێ و چاڤدێریا تەندرووستی. هێشتا ململانێیا هوزان یا بەردەوامە، جاران ب هەبوونا چەکێ مودرێن و نە سەقامگێرییا سیاسی بارودوخ خراپتر لێ دهێت بەلێ جیهانا ژدەرڤەی ڤێ تێکوشینێ بزەحمەت ڤێ چەندێ ب ئاریشە ببینیت. دەما نوچەیێن ڤی وەڵاتی دگەهنە سەرنڤیسێن جیهانێ بتنێ بەحسا هەژاری و کارەساتانە، چ جاران نە هێز، جڤاک، یان کەلتوورە! 

بۆچی یا گرنگە؟

ئەم د گەردوونەکی دا دژین ئەو بریارێ ددەت کا چ بویەر دیارە و چ دهێتە ژبیرکرن. هندەک کەلتوور د پەرتووک و فیلمان دا ئاهەنگ بۆ دهێنە گێران، هندەکێن دیتر بێ ناڤ دمینن. لێ خەلکێ پاپوای نیوگینیا یێ گرنگییا خۆ هەیە، نەبتنێ ژمارا وان یان هەبوونا وان د نەخشاندا، بەلێ کویراتییا ئەو هەلدگرن، شێوازێ ژیانا وان، ڤییانا وان، بیرئینانا وان، ئەوا بۆ گەلەک ژمە یا نەنیاسە، لێ یا پڕە ژ مروڤایەتیێ. زمانێن وان نەبتێ هندەک ئامرازن بۆ هەڤپەیوەندیکرنێ، ئەو د ئەرشیڤێ زیندی یێ ناسنامە و یادەوەری و بەرخودانا خۆ دا دژین. داب و نەریتێن وان ژ نیگارکێشیا سەروچاڤێن وان تا رێورەسمێن ڤەشارتنا مرییان دا نمایش نینن بۆ گەشتییاران لێ زانینا میراتی و بوماوەینە ژ نڤشان بۆ ماینە. نڤیسین لسەر وان نەبتنێ گەرییانە بۆ دیتنا تشتەکێ 'نەنیاس'. لێ چالێنجا هزرا "مللەتێن ژێگرتی بتنێ شایەنی گرنگیێ نە" دکەت، بۆ هندێ دشێین بیژینێ کو ئەم هەوە دبینین.. هین ژ هەژی بیرئینانێ نە.. هەبوونا وە یا گرنگە.. و ددەرئەنجام دا ئەم دێ شێێن خۆ روونتر بینین وان پارتێن کەلتوورێ مە، یێن مە ڤەشارتین و ژبیرکرین.

دووماهیک:

فێربوون دەربارەی مللەتێن دیتر ڤەگەراندنە بۆ مللەتێ تە. چیروکا پاپوای نیوگینیا یا ژمە جیاواز نینە بەلکو خودیکەکە، بیرئینانەکا بێدەنگە بۆ هەر دەنگەکێ ژبیرکری یێ هێشتا دکەتە هەوار لێ بتنێ تا بریارێ بدەین گوهلێ ببین..

نڤیسین: چراک موختار