خاندن و فێربوون (Education) پرۆسێسەکە بۆ ب دەستڤەئینانا زانست، شیان وکاراما، و هەلسوکەوت و رەفتارانە ب رێکێن جیاواز. ئەڤ پرۆسێسە ب رێکەکا رێکخستی و ب مەبەست دهێتە کرن، دا کو ببیتە ئەگەرێ پێشڤەچوونێ و گەشەکرنێ. فێربوونێ گەلەک گرنگییا خۆ هەیە، ژبەر هندێ ژی، دێ ل ڤێ گوتارێ بەحسی هندەک ژ تێگەهێن گرێدای فێربوونێ کەین.
جورێن فێربوونێ
- فێربوونا فەرمی: کو پرۆگرامەکێ جێگیر و دەستنیشان کری ب خۆڤە دگریت، و ل قوتابخانە وزانکۆیان ل ناڤ هۆلێن خاندنێ دا دهێتە کرن.
- فێربوونا نەفەرمی: بێ پرۆرگرام و دەرڤەی جهێن فەرمی دهێتە کرن، ژلایێ کەسی بخۆڤە دهێتە برێڤەبرن و ل سەر حەزێن تاکەکەسی و سەربوڕان دمینیت. فێربوون ژ خێزانێ، هەڤالان، میدیایێ و جهێن کاری و گەلەک ژێدەرێن دی بخۆڤە دگریت.
- فێربوونا رێکخستی و نەفەرمی: دەرڤەی قوتابخانە و دەرڤەی جهێن فەرمی یێن خاندنێ دهێتە کرن، لێ دهەمان دەم دا یێ رێکخستی و بنیات کرییە. یا هاتییە چێکرن بۆ بجهئینانا هندەک مەبەستێن تایبەت یێت خاندنێ، یان ژی ب دەستڤەئینان کارامەیێن کاری. نموونەیا هندێ راهێنانێن کاری و فێربوون و راهێنانێن کرداری ل ناڤ رێکخراوا.
هزرا خۆ د کەسەکێ دا بکە کو نەشیاییە خۆ بگەهینتە زانکۆیێ چ ژبەر شیانێن دارایی بن یان کێمی یا نمرەیێن پولا دوازدێ. لێ ئەو کەس دزانیت کو خاندن تنێ ئەو نینە یا کو ب رێکێن فەرمی دهێتە کرن، بەلکو گەلەک جورێن دی یێن فێربوونێ هەنە. هەر ئەو کەس دبیت بشێت ب رێکا فێربوونێ ل خولێن دەرڤەی زانکۆیێ دهێنە کرن یان ژی ب رێکا خۆلێن ئۆنلاین گەلەک شیانان ب دەستخۆڤە بینیت، کو دبیت ل پاشەرۆژێ ببنە ئەگەرێ دیتنا دەرفەتێن کاری و سەرکەفتنێ ژی. ژبەر هندێ ژی دهێتە گوتن کو خاندن تنێ ئەو نینە یا کو ل ناڤ قوتابخانە و زانکۆیان دا دهێتە کرن، بەلکو پرۆسێسەکە ژیانێ هەمیێ بخۆڤە دگریت و هەر یا بەردەوامە ل هەمی دەما و هەمی جها ژی.
هەر وەسا بۆ هەر کەسەکێ کو دەرفەت هەبوویە ب رێکێن فەرمی باوەرنامێ ب دەست خۆڤە بینیت، پێدڤییە بزانیت کو فێربوون تنێ ئەو نینە یا کۆ کەس ل زانکۆیێ وەردگریت. بەلکو فێربوون گەلەک رێکێن دی یێن جیاواز هەیە کو دبیت هەمان گرنگییا فێربوونا فەرمی ژی هەبیت. ژبەر هندێ ژی پێدڤییە هەر کەسەک دەم بۆ ڤان جورا ژی هەبیت و ب کێماسی نەبینیت. پێدڤییە هەڤسەنگی دناڤبەرا فێربوونا فەرمی و نەفەرمی دا بهێتەکرن، دا کو ژ مفایێ جورێن دی یێ فێربوونێ بێ بەهر نەبن، و کێماسی د شیانێن کەسی دا بۆ فێربوونا سەربەخۆ ژی دا نەبیت.
فێربوون و ژێنگەهێ قوتابخانێ
ئێک ژ فاکتەرێن هەرە گرنگ یێن کو کاریگەریێ ل سەر فێربوونێ ل قوتابخانێ دکەن دبێژنێ ژینگەهێ قوتابخانێ؛ کو کوالیتی و تایبەتمەندیێن ژیانا قوتابخانێ ب خۆڤە دگریت، یان ژی ژینگەهێ قوتابی لێ فێردبیت. ئەڤ ژینگەهە ژ هندەک خالان پێک دهێت، وەک؛ پەیوەندییا قوتابییا دگەل ستافێ سەرپەرشت ودگەل قوتابیێن دی، رێکارێن سلامەتیێ، ئاڤاهییا قوتابخانێ، و پێشبینیێن ژ قوتابی دهێنە کرن ل ناڤ قوتابخانێ و هەتا دوماهییێ.
ژینگەهێ قوتابخانێ یێ پشتگیر بیت بۆ ژیوارەکێ ساخلەم یێ خاندنێ دێ بیتە ئەگەر قوتابی سەرکەفتنێ د خاندنا خۆ دا بینیت و یێ ساخلەم بیت ژلایێ جڤاکی ڤە و فێربوون جهێ مفایەکا مەزن بیت بۆ هەمییا. لێ ئەگەر ئەڤ ژینگەهە یا خراب بیت دێ بیتە ئەگەر قوتابی ژ خاندنێ دویر بکەڤیت، و هندەک کێشەیێن جڤاکی و یێن هەلسوکەوتا بۆ چێببن و گەشەکرنا وی یا باش نەبیت و دێ خاندن ژی یا لاواز بیت.
ئەگەر دوو قوتابخانە هەبن، ئێک ژ وان پشتەڤانیا قوتابیێت خو دکەت کو دەربڕینێ ژ خۆ بکەن و پشکداریێ د پولێ دا بکەن و بیروبوچوونێن جیاواز قەبوول بکەن. یا دی ژی گەلەک یاسایێن توند یێن تێدا و رێکێ نادەت قوتابی دەربڕینێ ژ خو بکەن. ل ڤێرێ ڤێت ئەم بزانین کو ژێنگەهێ ڤان هەردوو قوتابخانا دێ بیتە ئەگەر کو دەروونێ قوتابییا و ساخلەمییا هەستێن وان وەک ئێک نەبن. قوتابخانا ئێکێ دێ پالدەر بیت بۆ قوتابی کو پشکدارییێ بکەت، سەرکەفتنێ بینیت، و هەست ب بهایێ خو بکەت ناڤ هەڤالێت خۆ دا، و خۆ ل ناڤ جڤاکی هەمییێ ژی دا ل پاشەرۆژێ. لێ یا دووێ دێ گەشەکرنا ڤان قوتابییا کێم کەت و شیانێت وانا لاواز کەت. ژبەر هندێ ژی ژینگەهێ قوتابخانێ گەلەک یا گرنگە.
فێربوونا بەردەوام
فێربوونا بەردەوام یان ژی یێ دوومدرێژ ئەوە یێ کو ژلایێ کەسی بخۆ دهێتە کرن بو گەشەپێدانا تاکەکەسی. ئانکو یێ ل دەرڤەی جهێن فەرمی یێت خاندنێ دهێتە کرن، دەرڤەی قوتابخانە، زانکۆ و راهێنانێن کاری. جورەکێ فێربوونێ یە یێ کو ب حەز وئارەزوویێن کەسی دهێتە کرن بۆ ب جهئینانا ئارمانجان و گەهشتن ب مەبەستان. ئەڤ جورە فێربوونە دبیتە ئەگەر کو هەر کەسەک ژ ژیانا خۆ یێ رازی بیت و تێدا یێ سەرکەفتی بیت. و ددەتە دیارکرن کو هەمی کەسا حەزا فێربوونێ، گەشەکرنێ و باشتر کرنا ژیانا خۆ و زێدە کرنا بهایێ خۆ هەیە.
تایبەتمەندیێن فێربوونا بەردەوام ئەوە یێ کو ب حەزا کەسی دهێتە کرن، کەس بخۆ دەسپێدکەت وهەست ب خۆشیێ ژێ دکەت. هەمی گاڤا پێدڤی ب ب جهێن فەرمی نینە، بەهرا پتریا جارا یێ نەفەرمی یە، کەس بخۆ خۆ فێر دکەت، ژ ئارەزوویێن کەسی و حەزا گەشەکرنێ دهێت.
هندەک نموونە ل سەر ڤی جورێ فێربوونێ ئەوە یا کو کارامەیی و شیانان بخۆڤە دگریت، وەک لێنانا خارنێ و دروارێ، ل دەمێ ل دویف حەزی و وەک کارەکێ لاوەکی دهێتەکرن؛ یان ژی فێربوونا خۆیی وەک فێربوونا زمانەکێ نوی، لێگەریان ل بابەتەکێ و گوهداری کرنا پۆدکاستەکێ؛ یان ژی فێربوونا وەرزشێ و تیکنۆلۆجیا نوی و چوونا دناڤ خول و خاندنێن سەر ئینتەرنێتێ دا. ئەڤ جورە فێربوونە هاری کەسی دکەت کو پالدەر هەبیت بۆ ژیانا خۆ، حەز و ئارەزوویێت خو دەستنیشان بکەت، شیانێن کەسی و کاری یێن دەرڤەی خاندنا خۆ ب دەست خۆڤە بینیت و باوەری ب خۆ هەبیت.
گەنجەک یێ ژ زانکۆیێ دەرچووی و بەشێ ئاشتی و مافێ مرۆڤ دوماهیک ئینایە، پشتی خلاس دبیت خۆ فێری گەلەک تشتێن دی دەرڤەی خاندنێ کرییە. گەلەک کار ل رێکخراوا کرییە ل دیف تایبەتمەندییا خۆ، لێ د هەمان دەم دا خۆ فێری پرۆگرامسازیێ ژی کرییە، ل دوماهیکێ دگەل هاریکارییا هندەک هەڤالێن دی یێن پرۆگرامساز وەک تیمەک بۆ پرۆگرام کرنا ئاپلیکەیشنێت تەلەفونێ چێکرینە، و د ڤی کاری دا سەرکەفتینە و بەردەوامن ل سەر. ل ڤێرێ فێربوونا بەردەوام، یێ کو دەرڤەی فێربوونا فەرمی هاتەکرن و ل دویف حەز و ئارەزوویێن کەسی، شیایە ببیتە ئەگەر ئەڤ کەسە کارەکێ دی ب دەست خۆڤە بینیت دەرڤەی تایبەتەندییا زانکۆیێ، ژبەر هندێ ژی فێربوونا بەردەوام یا گرنگە.
کەسەکێ دی یێ خانەنشین بووی، لێ دگەل هندێ خو فێری لێنانا خارنێ کرییە، ئەڤ تشتە کر چونکی حەز ل ڤی کاری هەیە، و چونکی فێربوون ب دوماهیک هاتنا سالێن خزمەتکرنێ و خانەنشینبوونێ دوماهیک ناهێت، بەلکو فێربوون هەمی گاڤا یێ بەردەوامە. ئەڤ کەسە گەلەک خارنێن خۆش چیدکەت و تشتێن گەلەک جوان ل سەر زێدە دکەت و داهێنانا د خارنێ دا دکەت. لێ بۆ خو نەکرییە کارەک کو قازانجەکێ دارایی ژێ بدەستڤەبینیت، بەلێ پا گەلەک کەیفخۆشە ل دەمێ ڤی کاری دکەت و هەمی گاڤا یێ مژیلە پێڤە و چ دەم نینە چ کێشە بۆ وی ژێ چێبن.
ئەڤە هەمی هندەک نموونە بوون ل سەر فێربوونا بەردەوام، و گەلەک یا گرنگە هەر کەسەک تشتەکێ لاوەکی هەبیت کو خۆ فێربکەت کو ژ حەزا کەسی هاتبیتە دەستنیشان کرن. ئەڤ فێربوونە دبیت ل پاشەرۆژێ ببیتە جهێ کەیخۆشییا کەسی، و سەرکەفتنەکا بێ سنور.
ل دوماهیکێ ژی، ئەڤە هندەک ژ تێگەهێن گرێدای فێربوونێ نە و ئەو تشتێن ئەم دشێن ژێ فێربین. سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی.
نڤیسین: احمد مصطفى