پێشکەفتن و گهورینا ئابوورێ چینێ ل چەند دەهـ سالەکێن بووری دا گەلەک یێ ب لەز و ب هێز بوویە. چین ل سالێن 1970ـیا ئابوورەکێ چاندنێ هەبوویە، و وەلاتەکێ گەلەک هەژار و بێ چارە بوویە. د نوکە دا، کو پشتی نیزیکی 50-60 سالا ژ وی سەردەمی، چین نوکە دووەمین مەزنترین ئابوورێ جیهانێ یە، تنێ پشتی نەتەوەیێن ئێکگرتی یێن ئەمریکا. یا دووێ یە ژلایێ مەزنییا ئابووری ڤە کو ب ژمارا سەرجەم بەرهەمهێنانا خومالی (GDP) دهێتە پیڤان. لێ ئەگەر هندەک ئامارێن دی یێن گرێدای ب هێزا کڕینێ بۆ نموونە بکاربینن، دێ چین یا ئێکێ هێت ل سەرانسەری جیهانێ. ژ ئابوورەکێ ب شێوەکێ سەرەکی پشتبەستنێ ب چاندنێ دکەت، بۆ ئابوورەکێ هوسا کو ب زانست، بەرهەمئینان، و تیکنۆلۆجیا پێشکەفتی یێ تێرە. ئەڤ گهورینا هوسا مەزن تنێ ل تەمەنێ مرۆڤەکێ دا رویدایە، 60 سال تنێ! د ڤی دەمی دا، ب ملیونەهان کەس ژ هەژاریێ قورتال بوون، ژێرخانەکا بهێز بۆ وەلاتی هاتە ئاڤاکرن، و چین بوو وەلاتەکێ پێشەنگ د بازرگانییا جیهانی دا و تێکنۆلۆجیا پێشکەفتی و سەردەم. ئەرێ وەلاتێن هێشتا د قوناغەکا گەلەک لاواز دا ژلایێ ئابووری ڤە چ دشێن ژ ئەزموونێ چینێ فێربن؟ دێ ل ڤێ گوتارێ بەحسی هندێ کەین د چەند خالەکا دا.
ئێک: چاکسازییا ئابووری یا پراگماتی
پراگماتی ئانکو ب کورتی تشتێ شول پێ بقەتت، وەک دینگ شیاوپینگ دبێژت دەمێ چاکسازی ل سالێن 1978 ل چینێ دەسپێکری:
«گرنگ نینە پشیک یا سپی یان یا ڕەش بیت، هندی بشێت مشکان بگریت»
ئانکو ل شینا کو توندرەوی بۆ هزران هەبیت، بۆ ئایدیولۆژی و بیروبۆچوون و باوەرییان هەبیت، پێدڤییە ل جهێ هندێ تنێ تشت ل سەر بنەمایێ هندێ بهێتە هەلسەنگاندن کا چەند یێ سەرکەفتییە د بجهئینانا ئارمانجا خۆ دا. ئەڤ تشتە ژی ل ناڤ سیاسەتا پارتێ شیوعی چینی دا دیاردبیت دەمێ کو راستە ل سەر بنەمایێن سۆشیالیزم وەلات دانایە لێ جهەکێ مەزن بۆ سەرمایەداران ژی تەرخان کرییە ناڤ ئابوورێ وەلاتی دا.
دوو: چاکسازی ب پێنگاڤ پێنگاڤ و تاقیکرنێ دهێتە بجهئینان
چین د رۆژ و شەڤەکێ دا ئەڤ کارە هەمی نەکرییە، بەلکو ئەڤ گوتنە بجهئینایە کو “دەمێ ل رویبارەکێ دچی، هیدی هیدی هەرە و جهێ پێ خۆ بزانە دا جهێ بەرا و رێگرا بزانی و لێ دەرباس بی.” ئانکو ب هاڤێتنا پێنگاڤێن کورت و ب تاقیکرنێ شیایە ئەڤێ هەمیێ بکەت.
چین ل هندەک باژێرێن کێم دا دەسپێکرییە ب بجهئینانا هندەک ژ بنەمایێن سەرمایەداریێ، و رێک دا وەبەرهێنانا دەرڤە ناڤ ڤان باژێرا دا. لێ ل باژێرین دی هەمی رێکێن کەڤن لێ دهاتنە بجهئینان و چ گهورین لێ نەکرییە. تنێ پشتی ئەڤ چەند باژێرەکێن کێم سەرکەفتن ئینان و دەرئەنجام بۆ هەبوویە، وی دەمی ئەڤ ئەزموونە بۆ هەمی باژێران ڤەگوهاستییە.
سێ: پلاندانانا درێژخایەن
حکومەتا چینێ شیانێن بهێز بۆ پلاندانانێ و بجهئینانا ڤان پلانان نیشان دایە. پلانێن 5 سالی دانان کو تێدا ئارمانجێن پێدڤی و رێکا بجهئینانێ دیارکرییە. هەر ژ پرۆژەیێن ژێرخانەیا وەلاتی هەتا ئارمانجێن بازرگانی هەمی تێدا دارێشتییە. دگەل هندێ کو بەرەف سیکا ڤەکری دگەل جیهانێ دچوو، حکومەت رۆڵەکێ مەزن هەبوویە د دیارکرنا رێکا بجهئینانا هەر پلانەکێ. ییفۆ لین، ئێک ژ ئابوورناسێن بانقا جیهانی، دبێژت:
«دەستێ روون و ئاشکرا یا حکومەتێ، ب تایبەت د هەماهەنگی کرنا پرۆژەیێن ژێرخانەیا وەلاتی و پێشئێخستنا بەرهەمئینانا پیشەسازی دا، گرنگترین خال بوویە بۆ سەرکەفتنا ئابوورێ چینێ»
چار: پێشئێخستنا ئابووری ل ژێرخانەیەکا بهێز دەسپێدکەت
چین مەزاختیێن گەلەک مەزن بۆ ژێرخانەیا وەلاتی تەرخان کرییە. رێک و پر، هێلێن شەمەندەفرێ، بەرهەمئینانا ووزەی، و رێکێن پەیوەندی کرنێ و ئینتەرنێتێ. و ئەڤە تنێ بۆ خوشترکرنا ژیانا خەلکی نەبوویە، بەلکو د هەمان دەم دا بۆ کێم کرنا مەزاختیێن بەرهەمئینانێ، ڕاکێشانا وەبەرهێنەرێن دەرڤە، و ساناهی کرنا پەیوەندیێ ناڤبەرا دەڤەرێن گوندی و باژێران دا. کو هەمی بوویە ئەگەر بەرهەمێ چینی گەلەک یێ بهێز و یێ ئەرزان ژی بیت.
پێنج: ڤەکرنا وەلاتی بۆ وەبەرهێنەرێن بیانی
چین باژێرێن خۆ یێن مەزن بۆ وەبەرهێنەرێن بیانی و کۆمپانیێن جیهانی ڤەکر، تنێ دا کو پتر دەرفەتێن کاری بۆ هاولاتیێن خۆ پەیدا کەت، و هەر وەسا دا کو زانست و تێکنۆلۆجیا بەرهەمئینانێ ناڤ وەلاتی دا بەلاڤە بیت ژ ڤان کۆمپانیا.
شەش: گەشەکرنا دەرهێنانا بەرهەمێن ناڤخۆیی
چین ب ناڤێ “کارگەها جیهانێ” دهێتە نیاسین، چونکی شیایە بەرهەمێ خۆ بگەهینیتە هەمی وەلاتێن جیهانێ. ل شینا کو بەرهەمێ بۆ وانا ژدەرڤە دهێت چێکەن، ب وان بەرهەمان دەسپێکر یێن کو دشیان دا هوسا بەرهەمبینن کو باشتر ژ وەلاتێن دی چێکەت و ب بهایەکێ ئەرزان تر بگەهینیتە خەلکێ بیانی.
حەفت: وەبەرهێنان د سەرچاوەیێن مرۆڤی دا
چین بەشەکێ مەزن یێ بودجەیا خۆ بۆ پەروەردێ، خاندنا بلند، و فێرکرنێ تەرخان کرییە.
دگەل دەمی، خویندەواری زێدە دبیت، و شیان و کارامەیێن جیاواز ل ناڤ خەلکی بەلاڤە دبیت، کو دبیتە ئەگەر شیانێن بەرهەمئینانێ ژی باشتر بن.
هەشت: هندەک ئەگەرێن دی
گەلەک ئەگەرێن دی هەبووینە بۆ ڤێ پێشخستنا بلەز یێ چینێ، وەک گهورینا ژیانا خەلکی ژ گوندان بۆ باژێران، هەر وەسا فێرکرنا خەلکی ل سەر کومکرنا پارێن خۆ یێن زێدە ل ناڤ بانقا، دا کو بۆ وەبەرهێنانێ بهێنە بکارئینان، و کێم کرنا مەزاختنێ، و هەر وەسا کارکرن بۆ چارەسەرکرنا ئاریشەیێن نەیەکسانیێ و نەدادپەروەریێ د ناڤبەرا چین و تەخێن جیاواز یێن وەلاتی، و پاراستنا سەقامگیرییا سیاسی و بەردەوام بوونا سیاسەتێن گشتی یێن وەلاتی. ئەڤە هەمی ژی، دگەل هەمی خالێن مە گوتین، بوونە ئەگەر کو چین بگەهیتە ڤی ئاستی ژ پێشکەفتنێ.
دەرئەنجام
چیروکا سەرکەفتنا چینێ یێ ئابووری نابیتە تاکە رێک یا دروست بۆ پێشکەفتنا ئابووری، بەلکو هندەک رێکێن جیاواز و ستراتیجیێن سەرکەفتی بۆ هندێ نیشا مە ددەت. هەر وەسا خاندنا چیروکا سەرکەفتنا چینێ دبیتە ئیلهام بۆ وەلاتێن رۆژهەلات و ئابوور لاواز کو راستە رێکا سەرکەفتنێ یێ زەحمەتە، لێ مەحال نینە، و د شیان دایە بهێتە بجهئینان.
سوپاس بۆ خاندنێ و هیڤیا مفایی…
نڤیسین: أحمد مصطفى